موضوع پژوهش وراهحلهاى مختلف آن داشته باشد لذا مىتوان گفت : آنكه با ذهن خالى وارد پژوهش شود با ذهن خالى نيز باز مىگردد همانگونه كه در فرض پيشداورى ، پژوهشگر ، راهحل را يافته است پس يافته شده را چگونه مىتوان دوباره مورد بازيابى قرار داد ؟ پس در اينجا با ذهن پر آمدن وبا ذهن پر بازگشتن است نه با معلومات نوين . در پژوهش عرفانى نيز پژوهشگر نبايد نخست يك مسلكى را كفرورزانه وبدعتگذارانه تلقى كند وبا اين ذهنيت وارد تحقيق شود ، هرچند آگاهى پيشين به مبادى تصورى وتصديقي ضروري است اما باور پيشين به نتيجة ، بزرگترين آفت پژوهش است ، چنانكه برخورد با روش گزينشى نيز آفت بزرگى است ؛ يعنى ، به جاى بررسى همه بعدى وجامع يك مسلك وفرقهء عرفانى صرفا به يك يا چند عيب يا نقص تمسك كنيم وبراساس همان چند عيب يا نقص ، داورى نماييم كه در اين صورت در حق آن شخصيت يا مسلك عرفانى يا هر فرقهء ديگرى به جفاى بزرگى دست زدهايم .
2 - 2 - لزوم تحليل معرفتشناسانه وتوجه به تكامل تاريخي :
در بررسى جريانهاى تصوف وعرفان ، همانند بررسى جريانهاى فكرى وفلسفي ديگر بايد به جاى برخورد سياسي وتعصبآميز ، برخورد معرفت شناسانه داشت ؛ يعنى ، بايد بپذيريم كه اين مسلك براساس يك نياز درونى ومبادى معرفتي وفكرى به وجود آمده است نه لزوما به خاطر انگيزهء سياسي ، خودخواهى ، جاهطلبى يا از باب آلت دستى براي أصحاب زر وزور وتزوير .
أصولا پيدايش يك فرقه وپذيرش آن براساس انگيزههاى ياد شده نيز منشأ معرفتي دارد . پس بايد پژوهشگر به جاى تكفير واتهام ، به بررسى مباني فكرى وعلل روانى وأحيانا اجتماعي يك فرقه بپردازد وارزشها را از ضد ارزشها وسره را از ناسره بازشناسد وبا در نظر گرفتن شرايط ديگر به داورى بپردازد . نكتهء ديگر اينكه بايد يك جريان ونحلهء فكرى با نگرش تاريخي بررسى گردد ؛ يعنى ، محقق بايد بداند كه انديشه يا جريان فكرى بسان درختى است كه نخست