كلام محقق اردبيلى در نقد قوشجى
مرحوم مقدس اردبيلى اين تقرير وتوضيح قوشجى كه : « وتقرير الجواب ان الكذب في الصورة المذكورة باق على قبحه » را مورد نقد وبررسى قرار مىدهد ومىگويد : از اين تقرير لازم مىآيد كه دروغى كه جان نبي صلّى اللّه عليه واله را از قتل نجات دهد قبيح وزشت باشد در حالي كه اين مطلب بعيد است ولو قبح وزشتى اين دروغ به خاطر ترك توريه در صورت امكان آن باشد چنانچه محقق طوسي در متن به همين مطلب چنين اشاره كرده است « مع امكان التخلّص » وقوشجى در شرحش به « على أنه يمكن التخلص عن الكذب » اشاره نمود وهمين دليل است براي اينكه اين كذب ( كه باعث نجات جان پيامبر شد ) به قبح وزشتى متصف گردد در حالي كه به نظر مىرسد اين كذبى كه موجب جان پيامبر صلّى اللّه عليه واله مىگردد زيبا وحسن باشد پس چگونه مىتوان آن را قبيح وزشت به حساب آورد با اينكه ثابت شده است كه يك شئ واحد جايز نيست هم زشت باشد وهم زيبا چون لازم مىآيد ثواب وعقاب ومدح وذّم با هم نسبت به يك چيز موجود گردند ، گرچه برخى جايز دانستهاند لزوم ثواب وعقاب ومدح وذم را در آن واحد نسبت به يك شئ ، اما اين قول درست نيست .
واگر كسى قائل شود كه در اين دروغ وكذبى كه موجب نجات جان پيامبر صلّى اللّه عليه واله شده است هيچ زيبايى ندارد بلكه به دليل امكان تخلّص با توريه ، قبيح محض است اشكال باقي مىماند در جايى كه امكان توريه نيست ويا دروغگو با توريه آشنا نيست بنابراين جوابي كه با اين تقرير بيان شد تمام نيست زيرا اين جواب مانع انقلاب قبيح ( كذب ) به حسن است ونيز مانع انقلاب حسن به قبيح است ( در آنجا كه صدق باعث قتل نبي صلّى اللّه عليه واله گردد ) در حالي كه اينجا فعل قبيح ، زيبا شده وفعل زيبا قبيح گشته است ، به علاوة در جانب صدق وراستگويى محذور به قوت خود باقي است زيرا صدقي كه باعث قتل رسول خدا صلّى اللّه عليه واله شده است حرام ومذموم است در حالي كه صدق وراستى زيبا وحسن بوده بنابراين فعل حسن وزيبا به قبيح وزشت منقلب شد ودر اين صورت ديگر توريه امكان ندارد