در نتيجة يا بايد انقلاب حسن به قبيح را بپذيريم ويا بايد اجتماع حسن وقبيح را در يك شئ مستلزم گرديم ودر نتيجة اجتماع ثواب وعقاب ومدح وذم را قبول كنيم بنابراين حقيقت اين است كه اين تقرير براي پاسخ اشكال اشاعره محكم نيست .
« فالحق ان هذا التقرير للجواب ليس بسديد » .
سپس مقدس اردبيلى از تقرير جواب قوشجى كه در واقع همان جواب محقق طوسي را پذيرفته دفاع مىكنند ومىگويد : « ويمكن ان يقال : مقصوده ان الكذب قبيح وانما الحسن هو التعريض . . . » امكان دارد گفته شود كه مقصود قوشجى اين است كه دروغ زشت است وآنچه زيباست توريه است بنابراين « توريه حسن است » و « كذب قبيح است » وصدق وراستى نيز زيباست وآنچه قبيح وزشت است ترك توريهاى است كه باعث نجات جان پيامبر صلّى اللّه عليه واله است ودر واقع واجب مىباشد بنابراين انقلاب قبيح به حسن ويا اجتماع ثواب وعقاب ومدح وذم پيش نمىآيد . « 1 »
ديدگاه محقق در پاسخ صحيح اشكال سوم اشاعره
مقدس اردبيلى پس از نقد وبررسى جواب محقق طوسي وتقرير قوشجى مىفرمايد : حق اين است كه در پاسخ اشكال چنين گفته شود ، اين ايراد بر كسى وارد مىگردد كه حسن وقبح را براي ذات فعل يا براي صفت لازم فعل قائل شود وبگويد دروغ زشت است به خاطر دانش يا براي صفت لازمش وهمچنين راستى زيباست به خاطر ذاتش يا صفت لازمش اما بنابر گفتار حقي كه ما گفتيم :
حسن وقبح گاهى به اعتبارات ووجوه وأمور خارجي است كه عارض فعل مىشود ولازمه آن فعل نيست ، ظاهر اين است كه دروغ مضّر ، قبيح وزشت است وزشتى لازمه « كذب ضار » است وهمچنين راستى نافع وسودمند وزيبا
هامش
( 1 ) . همان ص 124 : « فالتعريض حسن والكذب قبيح والصدق حسن وانما القبيح ترك التعريض الذي هو منقذ وواجب فلا انقلاب ولا اجتماع » .