فعل زيبا وشايسته نزد اشاعره عبارت است از گفتار شارع : « انجام بده » يا « تو مخيرى بين فعل وترك » وفعل قبيح ومنهى عبارتست از گفتار شارع : « انجام نده » وبه همين مطلب قوشجى ( شارح ) تصريح مىكند وقاضى عضد هم به اين مطلب تصريح كرده است كه : وجوب عبارت است از نفس قول شارع مبنى بر « افعل » ودر فعل هيچ صفت حقيقي وجود ندارد وفعل حسن وقبيح ذاتا يكى هستند وهيچ تفاوتى به جز اعتبار ندارند تفسير مذهب اشاعره اين است گرچه معقول نيست نه آنچه قوشجى گفت .
سپس مقدس اردبيلى به فرازهاى ديگرى از شرح قوشجى اشاره مىكند وبه آن نيز چنين اشكال مىكند :
« ومن هذا علم ما في قوله « لا حكم للعقل في حسن الأشياء وقبحها وقوله « بل الشرع هو المثبت له والمبين . . . » سيما في قوله : « وليس الحسن والقبح عائدا إلى امر حقيقي حاصل في الفعل » « 1 »
وجه اشكال مقدس اردبيلى بر قوشجى
بنظر مىرسد كه وجوه اشكال مقدس اردبيلى بر قوشجى عبارتند از :
1 - اشاعره بحث را چنين مطرح مىكنند كه آيا در ذات فعل با قطع نظر از شارع حالتي است كه موجب حسن وقبح شود وآيا عقل مىتواند آن حسن وقبح را ولو به وجوه واعتبارات بيابد وبه آن حكم كند يا نه ؟
2 - اشاعره مىگويند أصلا در فعل صفتي زايد بر حدوث نيست وغير امر ونهى شارع در فعل چيزى نيست تا عقل در كنار شرع مطرح شود ( لا زيادة في الفعل أصلا على الحدوث . . وانما هو محض تعلق قول الشارح ) .
3 - افعال زشت وزيبا ذاتا با همديگر هيچ فرقى ندارند وتفاوت آنها فقط به اعتبار است بنابراين جايى براي طرح اينكه « عقل در حسن أشياء وقبح آن حكمي دارد يا ندارد » نمىماند ( . . . وانّه لا فرق بينهما الا بالاعتبار وهما
هامش
( 1 ) . الحاشية على الهيات الشرح الجديد للتجريد ، ص 118 - 117 .