عقلي به اينكه نيكوكار ومحسن مستحق ستايش ومدح است وظالم وستمكار مستحق نكوهش ومذمت است حكم مىكند به طورى كه اگر كسى محسن ونيكوكار را ستايش كند وظالم را نكوهش نمايد نزد عقلا وصاحبان عقل به احسان ونيكى ياد مىشود در حالي كه اگر همان شخص نيكوكار را نكوهش مىكرد وستمكار را ستايش مىكرد مورد نكوهش ومذمت عقلا واقع مىگشت .
مثلا اگر شخصي ، طفلى را به آتش پرتاب كند بدون هيچ مجوزى ، بدون شك مورد مذمّت ونكوهش هر عاقلى قرار مىگيرد وهمهء عقلا مذمّت وى را نيكو مىدانند وعمل وكار أو را قبيح وزشت مىشمارند اما اگر شخصي باعث نجات آن طفل از آتش شود يا مانع پرتابكننده أو گردد يا مظلومى را از دست ظالمي كه قصد كشتن مظلوم را دارد نجات دهد بدون شك مورد ستايش ومدح هر عاقلى قرار خواهد گرفت وكأرش زيبا وحسن شمرده خواهد شد . « 1 »
ودر اين تحسين وتقبيح عقلي هيچ فرقى ميان أهل شرع وغير آن نيست واين مطلب به قدرى روشن وآشكار است كه انكار آن همچون انكار ضروريات أوليات » به شمار مىآيد : « ولا فرق في ذلك بين المتشرعة وغيرها وهو ظاهر بحيث منعه مثل منع الضروريات الأوليات فلا يصاغ إلى المنكر » . « 2 »
مرحوم مقدس اردبيلى در موارد مختلفي از حاشية بر الهيات شرح جديد تجريد » حجيت عقل را مطرح نموده است وضمن تأكيد بر دليل عقلي به حسن وقبح عقلي اشاره مىكند . ايشان در بحث افعال الهى به طور مستقل ومبسوط به پيروى از خواجة نصير الدين طوسي مباحثى را دربارهء حسن وقبح عقلي آورده است وضمن بررسى ديدگاه اشاعره ومعتزله به نقد وبررسى ديدگاه فاضل
هامش
( 1 ) . الحاشية على الهيات الشرح الجديد للتجريد ص 121 .
( 2 ) . همان ص 121 : مثلا لو القى شخص طفلا على النار من غير صدور ما يكون موجبا لذلك فانّه يذمه كل عاقل ويحسنون ذمّه ويقبحّون فعله ولو اخرجه شخص قبل ان يحرق أو منع ملقيه أو خلّص مظلوما من يد ظالم يريد قتله وذبحه لمدحه كل من له عقل ويحسن فعله » .