قوشچى پرداخته است .
ودر ذيل اين كلام از محقق طوسي : « الفعل المتصف بالزايد اما حسن أو قبيح » مىفرمايد : گويا مراد محقق طوسي از كلمهء « زايد » آن است كه فعل علاوة بر اينكه از فاعلى صادر شده ، وصف إضافي هم داشته باشد مثلا از فاعل خاصي چون فاعل مختار صادر شده باشد نه آنكه صرفا از فاعلى سر زده باشد مثل فعل انسان خواب وساهى ومضطر كه وصف إضافي ندارد وبه همين جهت متصف به حسن وقبح نمىگردد اما آنچه شارح ( فاضل قوشچى ) تفسير كرده از اينكه فعل ، زايد بر حدوث باشد ، مناسب نيست زيرا فعل مباح ، وصفى زايد بر حدوث وأصل پيدايش ندارد وبه همين جهت نبايد موصوف به حسن وقبح گردد در حالي كه فعل مباح نيز به حسن متصف مىگردد .
آنگاه به تقسيم فاضل قوشچى مبنى بر اينكه « فعل مختار » به اقسام پنجگانه واجب وحرام ومكروه ومستحب ومباح تقسيم مىگردد اشاره مىكند ومىفرمايد اين تقسيم كه شارح آورده است ومكروه را در حسن داخل نموده يكى از أقوال است اما برخى ديگر از متكلمان طورى تقسيم كردهاند كه « فعل مكروه » در « قبيح » داخل مىگردد لكن تقسيم شارح ( فاضل قوشچى ) برتر است زيرا مناسب نيست فعلى را كه خداوند تجويز نموده است قبيح بناميم . « 1 »
سپس مىگويد : اگر مقسم اين تقسيمات را « افعال اختياري » قرار دهيم بر مبناى حكيم ومعتزله صحيح است اما برمبناى اشاعره كه افعال بندگان را غير اختياري مىدانند صحيح نيست مگر با مسامحه مثل اينكه بگوييم افعال بندگان به حسب ظاهر اختياري است يا با اراده مقارن است گرچه ارادهء آنان موثر نيست ، بخلاف فعل نانم وساهى ومضطر كه به حسب ظاهر هم اختياري نيست وبا اراده مقارن نيست .
هامش
( 1 ) . الحاشية على الهيات الشرح الجديد للتجريد ص 117 - 118 .