« إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ . »
« 1 » وآية :
« وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ . »
« 2 »
ودليل اين كه حقتعالى از كافر وفاسق اراده كفر وفسق نكرده است ووقوع اين دو به ارادهء حقتعالى نيست اينكه به طور قطع وبه اتفاق ، كفر وفسق ، قبيحند واراده قبيح هم قبيح است . ودليل اينكه پروردگار عالم ، اراده ايمان وطاعت را كرده است آنكه اين دو حسن هستند وترك اراده حسن هم قبيح مىباشد . « 3 »
هركس فاعل فعل خود مىباشد
محقق اردبيلى مىگويد : عقل حكم مىكند كه كليّه افعالى كه به قدرت واختيار انسان از آدمي سر مىزند فاعلش خود ما هستيم ، نه خداوند وجبر هم در كار نيست مثلا وقتي مىگويند : زيد زد ، مسلم است كه زيد ضارب است ، همچنين است افعالى كه از حق صادر مىشود مثل : فضرب اللّه ، يا قاتلهم اللّه وجز اينها كه در اين موارد هم فعل قائم به حق نيست بلكه صادر از حق است ، چون پروردگار عالم محل حوادث نيست .
آنگاه به دفع شبهات اشاعره از قبيل تفتازانى وفخر رازي وشارح تجريد و . . . پرداخته است وچون اين مسأله يكى از مباحث عمده مورد اختلاف معتزله واشاعره واماميه است لذا به تفصيل سخن گفته وادلّه اشعرى ومعتزلي را به خوبى نقض نموده است وكسب اشعرى را خصوصا مورد مداقه قرار داده است وآن را با براهين عقلي ونقلي پاسخ داده است ومىگويد كه چون اشعرى نظريّه جبر را موافق عقل ونقل نديد لذا عقيدة كسب را اظهار داشت در صورتي كه وقتي خوب دقت كنيم ، خواهيم ديد كه « كسب » هم شخص را
هامش
( 1 ) . سوره بقره ، آية 284 .
( 2 ) . سوره بقره ، آية 225 .
( 3 ) . حاشية شرح تجريد : 94 - 93 .