مرحوم اردبيلى پس از بيان قدرت باريتعالى به پنج شبهه كه در اين باب وارد شده است اشاره مىكند وبه پاسخ آنها مىپردازد وعلاوة بر كلام خواجة وصاحب مواقف وشارح آن ، از خود نيز تحقيقات وتدقيقاتى افزوده است ونقوض واشكالات را به نحو ماهرانهاى رفع فرموده است « 1 » واين وجيزه را مجال ذكر آنها نيست .
علم
علامه اردبيلى از ميان دلايل سه گانهء اثبات علم پروردگار بيشتر به برهان سوم كه عموميّت دارد نظر دارد وآن اين كه : هر موجودى به غير از ذات بارى ، ممكن است ، وهر ممكنى مستند به واجب تعالى مىباشد يا ابتداء ويا به واسطه ويا وسائط ودر جاى خود ثابت شده است كه علم به علت مستلزم علم به معلول است ، وخداى تعالى ، عالم به ذات است ، پس عالم به غير نيز هست .
أو در كيفيت علم حق تعالى گويد : ما به برهان عقلي ونقلي مىدانيم كه باريتعالى عالم است به آنچه كه ايجاد مىشود وممكن است كه متعلق علم قرار گيرد ، لكن كيفيّت اين علم را نمىدانيم ، همانطور كه به برهان ، ذات الهى بر ما معلوم گشته است . « 2 » ليكن علم به كنه ذات نداريم بنابراين به طور كلى ما به علم باريتعالى آگاهيم وكيفيت آن را نمىدانيم .
اراده
از آنجا كه در علم كلام « مبحث اراده » داراى اهميّتى خاص مىباشد لذا علّامه اردبيلى به تفصيل از آن سخن گفته است ، أو در آغاز به فرق ميان قدرت وإرادة پرداخته ومىگويد : قدرت عبارت است از حالتي كه از روى قصد ، فعلى يا عدم
هامش
( 1 ) . حاشية شرح تجريد : 20 - 9 .
( 2 ) . حاشية شرح تجريد : 29 .