7 - حكم يا درك عقل
در بحثهاى أصول مكررا از احكام عقلي بحث مىشود وهميشه عقل را بصورت يك حاكم پذيرفته واز احكام آن بحث مىشود . برخى از فلاسفه غربى نيز در مقام انكار ارزش واعتبار علوم انساني آنها را جز احكام عقلي عملي دانسته وبر بىاعتبارى آنها تأكيد مىورزد . ولى نظر صحيح آنست كه أولا تفكيك وتقسيم عقل به نظري وعملي صحيح نيست وثانيا عقل حاكم نيست بلكه تنها مدرك حسن وقبح است پس يك عقل بيشتر وجود ندارد وتنها يك نوع درك دارد اما مدركات متفاوتند وكار عقل نيز تنها هدايت وراهنمايى است نه حكم كردن ، محقق اردبيلى گويد : « حكم عقل يعنى معرفت عقل حسن يا قبح چيزى را » . ( ر ك : ص 120 ) وگرچه خود ايشان مكررا كلمه حكم عقل را بكار مىبرد اما مراد ومقصود ايشان همان درك ومعرفت عقلي است .
8 - ملاك صدق وكذب در جملات انشايى
در منطق ونيز أصول فقه تمايز بين خبر وانشاء را اينگونه بيان مىكنند كه خبر قابل صدق وكذب است بخلاف انشاء كه نه متصف به صدق مىشود ونه به كذب . اين تفكيك وجدايى بين جمله خبريه وانشايى مشكلات زيادى پديد مىآورد كه اينجا مجال بحث آن نيست . محقق اردبيلى تمام جملات انشايى را به خبر برمىگرداند ودر اينصورت قابل صدق وكذب مىباشند « امر شارع كاشف است از وجود حسن ونهى أو كاشف از وجود قبح وضرر است . . . خلاصه آنكه وقتي شارع امر به نماز كرده ومىگويد « صلّ » به منزله آنست كه خبر دهد وبگويد « إنّى أقول انّ الصلاة مأمور بها وحسنة وإنّ ما جئت به هو مطابق لما في نفسي وليس فيه غلط وعدم مطابقة ونحو ذلك » ( ر ك : ص 122 ) .
شيخ انصارى رضوان اللّه عليه نيز در مكاسب در توضيح آنكه چرا برخى روايات كذب را بر وعده كه انشاء است اطلاق نمودهاند فرموده : « وعده مستلزم