بحق اللّه وأدوم على العبادة ، حقّت عليه المهاجرة » « 1 » وقرطبى نيز از بلاد كفر به بلاد فسق وفجور سرايت داده ومىنويسد : « وفي هذه الآية دليل على هجران الأرض التي يعمل فيها بالمعاصي . » « 2 » آلوسى هم در اين زمينه حكم را توسعه مىدهد واز قول برخى نقل مىكند كه هجرت محدود به بلاد كفر نمىشود واز قول برخى نقل مىكند هجرت در اين شرايط گرچه از بلاد كفر نباشد ، واجب است واين را طبق مذهب مالك مىداند واز قول ابن العربي نيز اين حكم را نقل مىكند . البتة از كتاب ناسخ ومنسوخ أو نقل مىكند كه اين مسأله در صدر اسلام واجب بود ، منتهى بعدا نسخ شد وتنها استحباب آن باقي ماند . « 3 »
ولى مرحوم اردبيلى اين حكم را قياس مىداند ومعتقد است نمىتوان از اين آية به هر جايى تعميم داد : « وبالجملة غاية ما يفهم منها وجوب المهاجرة في مادة خاصة بسبب خاص ، ولم يعلم منه ان كل هجرة واجبة وكل تارك لها ظالم ، الّا ان يقاس باستخراج العلة واثباتها في الفرع وانّى له ذلك . . .
ولكن البيضاوي صرّح بالوجوب وكانّه نظر إلى القياس ، فالدلالة على تقدير امكان استخراج القياس ، وصحته لا يتم عند أصحابنا حيث لا يقولون به . » « 4 »
البتة مقدس اردبيلى تنها به موارد ياد شده در زمينهء نفى قياس عكس العمل نشان نداده ، بلكه در مسائل بسيارى اين حقيقت را بيان مىكند كه دين خدا را با قياس نمىتوان به دست آورد . « 5 »
استحسان
يكى ديگر از موارد اختلاف در كتب آيات الاحكام ، اعتماد گروهى از مفسران بر استحسان در زمينه مسائل فقهى است . اينكه منظور از استحسان چه باشد مورد
هامش
( 1 ) . زمخشري ، الكشاف ، ج 1 / 555 ، قم : نشر أدب الحوزه .
( 2 ) . قرطبى ، الجامع لاحكام القرآن ، ج 5 / 346 .
( 3 ) . آلوسى ، روح المعاني ، ج 4 / 185 ، چاپ جديد دار الفكر بيروت .
( 4 ) . زبدة البيان 315 / .
( 5 ) . از آن جمله مىتوانيد به زبدة 87 / ، 433 ( بحث ربا ) مراجعه كنيد .