با تفسير سورهء مباركهء حمد شروع شده و تا « صراط المستقيم » ، ادامه يافته و از آن پس به سوى معنى اسلام و ايمان چرخيده است وى انگيزهء تفسير آيات الإيمان صدر سورهء بقره را « توقّف صحت عبادت بر ايمان » ذكر مىكند و به تناسب ايمان به بيان معنى و مصداق آن مىپردازد و گويد : « ايمان مطلق نزد اماميه ؛ تصديق و اقرار به خدا و به رسولان و رهآورد پيامبران است اجمالا و اقرار به خصوص هرچه كه مىداند تفصيلا كه انبياء آوردهاند و به ولايت ، وصايت و امامت يكايك اهل بيت عليهم السّلام به شرط پرهيز از هرچه او را از اين دايره بيرون مىكند مثل سبّ النّبى صلّى اللّه عليه و آله . پس اشاره مىكنيم به پارهاى از دلايل امامت امير المؤمنين عليه السّلام . »
اين بخش در صفحه 14 چنين پايان پذيرفته : « منظور ما تزيين كتاب به بحث امامت است و گرنه اينجا جايش نبود . »
در كتاب الطهاره پس از آيههاى 7 و 8 سورهء مائدة به نقل قصهء هابيل و قابيل و منوط بود قبول اعمال به تقوا پرداخته شده كه خارج از احكام القرآن است .
در كتاب الصلاة از ص 70 تا 80 با عنوان « النوع الرابع فى مقدمات اخر للصلاة » صبغهء تفسيرى مباحث بيش از فقهى است ، همچنين در اواخر باب امر به معروف و نهى از منكر ، به موعظه و نقل آداب امر و نهى و شيوهء تبليغ و سرگذشت انبياء عليهم السّلام مىپردازد ، به تقليد و تقيّه و عمل به ظنّ هم ضمن همين مباحث اشاره شده است .
در فصل « اشياء من توابع النكاح » ( ص 541 - 578 ) آيههايى كه به نحوى با خانواده مربوط است و از جمله دو آيهء اوّل سورهء تحريم را تفسير مىنمايد و يكباره جذّابيّت قرآن ، قلم را نگه داشته و تا ده صفحه - از مطالب همين سوره - قلمفرسايى شده ، با آنكه ربطى به فقه القرآن ندارد .
فصلهاى زبده و آيههاى مورد بحث ، هيچ قدر و اندازهاى ندارد در جايى داد سخن داده و گاهى از تطويل عذرخواهى كرده مثل آيهء دوم باب صوم كه
مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( فارسى ) — صفحة 443
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٤٤٣