سمت قبله ، اين حديث است : « عن الصادق عن آبائه عليهم السّلام فى قوله تعالى :
فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ
( بقره / 144 ) قال معنى شطره ، نحوه ان كان مرئيّا ، و بالدلائل و الاعلام ان كان محجوبا ، فلو علمت القبله لوجب استقبالها و التولّى و التّوجه اليها ، و لو لم يكن الدليل عليها موجودا حتى تستوى الجهات كلّها فله حينئذ ان يصلّى باجتهاده حيث احبّ و اختار حتى يكون على يقين من الدّلالات المنصوبة و العلامات المثبوتة فان مال عن هذا التّوجه مع ما ذكرناه حتى يجعل الشرق غربا و الغرب شرقا زال معنى اجتهاده و فسد اعتقاده . . . » ( وسائل 4 / 308 )
يعنى اگر مسجد الحرام مشاهده مىشود بايد روى خودت را به جانب آن بگردانى و اگر پيدا نيست بايد به دليل و نشانهها روى بياورى ، پس اگر قبله را شناختى واجب است با استقبال به آن ، توجّه و روى خود را به جانب او كنى ، و اگر دليلى بر آن نيافتى و همهء جهات و جوانب يكسان شد بايد كوشش به عمل آورد هرطرف را كه دوست داشت اختيار كرد ، آنگاه بايد نماز خود را بر اساس يقين پيدا شده از دليلهاى نصب شده و علامات ثبت شده بجاى آورد ، پس اگر به اين مقدار كه گفتيم توجه نكرد به گونهاى كه مشرق را در غرب و مغرب را در شرق خود قرار داد معناى كوشش و اجتهادش از بين رفته و اعتقادش تباه شده است .
بخش دوم [ : قبله عراق از ديدگاه علم هيأت ]
در اين بخش قبله عراق از ديدگاه علم هيأت بررسى مىشود . در آغاز نظر مقدس اردبيلى قدّس سرّه را از نظر خواهيم گذراند و در پى آن به كاوش خواهيم پرداخت .
مقدس اردبيلى نخست با زبان پرگله گويا لب به شكايت مىگشايد كه اهل اين علم [ هيأت ] در اين عصر بسيار كم است ، و من شخص آگاه به اين فن را