شخصى اطمينانى وجود ندارد ، چرا كه دين را وسيلهء براى صيد به نفع خود قرار داده است . » « 1 »
بطور كلى اردبيلى ، نسبت به كار بردن حيله در اجراى قوانين اسلامى ، حساسيّت زيادى دارد « 2 » بخصوص اگر از طرف فقها انجام شود .
ادلّهء ولايت فقيه
مقدس اردبيلى به ادلّه گوناگونى براى اثبات ولايت فقيه تمسّك نموده است .
برخى از اين ادله جنبه عقلى ، و برخى جنبه نقلى دارد :
الف - دليل عقلى
اين دليل بر دو مقدمه استوار است :
1 - پيوسته در جامعه مسائلى وجود دارد كه نيازمند دخالت و تصدّى « ولى » و « حاكم » است و نمىتوان آنها را بدون سرپرست رها نمود . ( ضرورت ولايت و حكومت ) .
هامش
( 1 ) . خراجيه ، قطيفى ، ( كلمات المحققين ، ص 244 ) .
( 2 ) . محقق اردبيلى ، مسأله عدم مشروعيت حيل را مكررا مطرح نموده ، مثلا پس از نقل رواياتى كه علت تحريم ربا را بيان مىكند ، آن را دليل عدم مشروعيت حيل قرار مىدهد و پس از آنكه مىگويد با جايگزين كردن صيغهء « صلح » به جاى بيع ، و گفتن « صالحت » بجاى « بعت » جلوى مفاسد ربا را نمىتوان گرفت ، اضافه مىكند : « بل هذا يدل على عدم جواز اكثر الحيل التي تستعمل فى اسقاط الربا فافهم » ( مجمع الفائده 8 / 453 ) و نيز پس از نقل رواياتى كه از اخذ اجرت براى تعليم قرآن ، و حتى از قبول هديه ، نهى مىكند - هر چند به دليل ضعف سند و معاوضه - بر طبق آن فتوا نمىدهد ، ولى متذكر مىگردد كه اينها خود دليل آنست كه برخى از حيلههايى كه در نزد فقها رواج يافته ، ارزش و اعتبارى ندارد ( مجمع الفائده 8 / 18 ) . محقق اردبيلى از اينكه در عصر خود ، اين حيل از خواص به عموم سرايت نموده و به شكل متعارف درآمده ، و در اثر آن رباخوارى در قالب ديگرى رواج يافته ، گلايه دارد : « و انت تعلم أنها ( مصالح حرمة الربا ) تنعدم بفتح باب الحيلة كما هو المتعارف فافهم يأخذون بها ما يؤخذ بالربا » زبدة البيان 437 و نيز نگاه كنيد به ص 432 .