2 - اجتهاد بر اساس ظاهر نصوص به گونهاى عملى و ليكن بدون تفريع و تطبيق . اين شيوه را عالمان زمان امامان دارا بودهاند و بدين جهت امام صادق عليه السّلام آنها را از اين شيوه بر حذر داشته و به آنها امر كرده كه تفريع بر اساس مبانى نمايند و فرمود « علينا القاء الاصول و عليكم التفريع » بر ما القاء اصول است و بر شما تفريع ؛ و نيز حضرت رضا عليه السّلام بر اين جهت تأكيد داشت و مىفرمود : « علينا ان نلقى الاصول و عليكم ان تفرّعوا » و اين تأكيد امامان بر تفريع نمايانگر اين است كه مشكلات را از راه اجتهاد بر اساس ظاهر نصوص بدون تفريع نتوان حل كرد .
3 - اجتهاد بر اساس ظاهر نصوص با تفريع ولى تكيه بيشتر بر تفريع و كمتر بر اساس ظاهر نصوص . اين شيوه بود كه در سالهاى آخر زندگى نعمانى دارا شد .
4 - اجتهاد بر اساس ظاهر نصوص با تفريع ولى تكيه بيشتر بر آنها و كمتر بر تفريع . اين شيوه شيخ مفيد بوده است .
5 - اجتهاد بر اساس ظاهر نصوص با تفريع ولى تكيه بر ظاهر نصوص و تفريع بگونه متساوى . اين شيوه را سيّد مرتضى و شيخ طوسى دارا بودهاند .
6 - اجتهاد بر اساس مبانى معتبر و با تفريع و تطبيق ولى تنها در مقام تئورى و نظرى نه در مقام عمل و فتوا با اين شيوه اجتهادى هيچ خلأى را نمىتوان پر كرد . مجتهد داراى اين شيوه در مقام تئورى و نظرى اصولى است ولى در مقام عمل و فتوا اخبارى است . اين شيوه را بيشتر مجتهدان در همه زمانها دارا بوده و مىباشند . در اين زمينه مطالب زيادى است كه نيازى به بيان آنها در اين نوشتار نيست .
7 - اجتهاد بر اساس مبانى شرعى با تفريع و تطبيق و در مقام عمل و فتوا ولى بدون بررسى ويژگيهاى درونى و بيرونى موضوعات كه در طول زمان متحول و در نتيجه آن احكام آنها نيز متحول مىشوند .
مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( فارسى ) — صفحة 120
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص١٢٠