در تعلق بقدرت وأرادت مانند اين افعال كه بحث از ان ميكنيم وحركت أو در طلب ترجيح ان معنى است كه آن را اختيار ميخوانيم ونفس را بان جهت مختار وبر جمله سبب حركت باقي باشد يا بعد از استعمال رأى وتدبير أو را عزمي جزم سانح شود يا از ان نااميد گردد يا مهمى ديگر أو را از ان باز دارد وبر جمله هر گاه كه أرادت يعنى عزم جزم حاصل آيد قوتهاى كه محرك آلات بدني باشند بحسب ان أرادت بر فور يا در وقتي كه مصلحت شمرد تحريك بدن كنند در طلب مطلوب تا ان فعل كرده شود ويا از ان عاجز گردد واگر أرادت حاصل نشود يا كراهت حاصل شود از ايشان توقف يا تحريكى ضد تحريك أول صادر شود پس معلومست كه افعال وحركات ارادى بحسب أرادت يعنى دواعي خالص از صوارف صادر ميشود ودواعي وصوارف از قوتهاى شوقى كه شهوت وغضب از ان قبيل است حادث ميشود وباعانت تفكر يا تخيل خالص وجازم ميگردد وقولهاى از أصناف ادراكات منبعث ميگردد پس مرجع افعال اختياري دو چيز است يكى ادراك وديگر تخيّل يا تفكر ووجود ادراك يا تخيل يا تفكّر بحسب فطرت باشد وحفظش بتدبير صايب چنانكه در قدرت گفته امد واستعمال بحسب أرادت اما در حيوان ادراك حسّى وخيالي ووهمى وتخيّل أو كه مبادى اين افعالند باشد كه بحسب تجارب ورياضات وعادات كه اتفاق افتد يا بر ان مجبور باشند تهذيبى يابند مقتضى جودت ان افعال يا انحرافى مقتضى بردائتان ومعظم افعال ارادى حيوان تابع دواعي شهودي وغضبى باشد وتخيلاتى كه تابع ان افتد واما در انسان بحكم آنكه جواهر أو در فطرت مجبول بر تعلم واستكمالست اگر قوت نطقى أو تهذيب نيافته باشد يا از جهال تعلم اعتقاد فاسد واكتساب رذايل ومدركات بد كرده خال أو جارى مجرى ديگر حيوانات باشد بل از ان بمبالغت بدتر بسبب أعانت قوت نطقى أو تهذيب نيافته باشد قوتهاى حيواني را وحدث وشيطنت در أو بحسب ان واگر تهذيب يافته باشد معظم افعال أو تابع دواعي عقل بود مؤدى بنظام ومصالح معاش ومعاد شخص ونوع أو بر وجهي كه شريعت وحكمت اقتضا كند وتهذيبش أول باستماع أوامر ونواهى الهى ووعيد وترغيب وترهيب أنبياء وحكماء باشد وبعد از ان باكتساب فضايل وتعلم علوم وتفكر در معقولات تا ملكات وعاداتى كه مقتضاى شهوات صدور
كلمات المحققين مجموعة علمية قيمة تحتوى على ثلاثين رسالة في الفقه والعقائد والفلسفة — صفحة 488
مساهمون: أعلام الفقهاء والمحققين
ص٤٨٨