نفساني وجسماني چنانكه بايد از أو ممكن باشد واگر در اعتدال مزاج وسلامت اعضاى أو خللى باشد ان كيفيت چنان باشد كه صدور ولا صدور حركات از أو مناسب اين حال اقتضا كند واين معنى ظاهر است وغرض از ايرادش آنكه مراد از قدرت در اين موضع ان كيفيت نفساني مذكور است وروشنست كه ان كيفيّت بحسب استعداد از آفريدگار أو تعالى ذكره درو بديد مىآيد وأو را در اكتساب ان بعد از حصول استعداد تاثيرى نباشد ودر تحصيل استعداد اختيار يكى از دو وجه باشد يكى آنكه تدبير مزاج كند تا صحت نگاه دارد يا اگر زايل شود باز آيد دوم آنكه عادت وتمرن افعال بر وجهي كند كه استعداد بيفزايد چه بتكرار مباشرت بعضي افعال قوتى كه مبدأ ان فعل باشد زيادت شود اينست سخن در قدرت وبعد از اين بحث از حال أرادت كنيم گوئيم هر گاه انسان يا حيوان چيزى كه وصولش بان ممكن باشد ادراك كند اگر ان چيز را ملايم خود شمرد يعنى بحسب علم يا ظن يا تخيل ضروري يا نافع در وى شوقى حادث شود بوصول بان چيز كه شهوت از ان قبيل بود واگر ناملايم شمرد بوجهي وملايم بوجهي با ملايم شمرد بحسب عضوى يا قوتى وناملايم بحسب عضوى يا قوتى ديگر وهمچنين چون ادراكات را أنواع بسيار است بحسب حواس ظاهر وباطن ودر انسان بحسب قوة نطق وعقل پس باشد كه يك چيز را بحسب ادراكي ملايم شمرد وبحسب ادراكي غير ملايم چنانكه مثلا در شم ناخوش آيد ودر ذوق خوش يا بحسب استعداد احساس ملايم وبحسب توهم وتخيل ناملايم يا بحسب قوتى حيواني ملايم بود وبحسب عقل ناملايم ودر عقل باعتباري ملايم وباعتباري ناملايم وبر جمله چون اين اختلاف حاصل شود هر ادراك كه آن را ملايم شمرد أو را داعى بدان حادث شود وبحسب هر ادراك كه آن را ناملايم شمرد صارفى از ان بديد آيد پس اگر دواعي خالص از صوارف بود يا دواعي را بر صوارف ترجيح باشد نفس بيك جهت عازم شود بر طلب ان مدرك يا بحركت نزديك أو يا بجذب أو بخويش وما ان عزم جازم را در اين موضع أرادت ميخوانيم واگر صوادف را ترجيح باشد نفس بيك جهت عازم شود بر حذر از ان يا بنفي ان يا بهرب از ان وما ان عزم جزم واكراهت ميخوانيم واگر دواعي وصوارف بتكافؤ افتد نفس در تردد وتحير بماند وبتخيّل يا تفكر طلب ترجيح جانبي بر جانبي ميكند وان تخيل يا تفكر هم حركت ارادى نفساني باشد وحكمش
كلمات المحققين مجموعة علمية قيمة تحتوى على ثلاثين رسالة في الفقه والعقائد والفلسفة — صفحة 487
مساهمون: أعلام الفقهاء والمحققين
ص٤٨٧