ارزشى ندارد و رابطهء صحيح و معقولى بين آزمايشهاى محقق علمى و اين استنباطات نظرى وجود ندارد و ما در مقالهء 9 يا مقالهء 10 در اطراف اين موضوع مفصلًا بحث خواهيم كرد .
دستهء ديگرى كه منكر قانون جبر علّى و معلولى مىباشند گروهى از متكلمين مىباشند . اين گروه قانون عليت و معلوليت را انكار ندارند ولى اصل جبر علّى و معلولى را منكرند . اين گروه از متكلمين به جاى قانون جبر علّى و معلولى به قانون ديگرى به نام « قانون اولويّت » قائلند و بيانهاى مخصوصى براى اثبات مدعاى خويش دارند و حكما و محققين متكلمين پاسخهاى مفيد و قانع كنندهاى به آنان دادهاند و چون بيان اين گروه حاوى مطلب مهمى نيست ما از شرح آن و شرح پاسخهايى كه به آن داده شده صرفنظر مىكنيم .
مكانيسم نيازمندى معلول به علت
آيا نيازمندى معلول به علت تنها در حدوث است يا هم در حدوث است و هم در بقا ؟
براى آن كه اصل « ضرورت نظام موجودات » را درك كنيم ناچاريم يكى ديگر از مسائل مربوط به قانون علت و معلول را كه آن نيز از مقدمات اين اصل است طرح كنيم و آن اين است كه آيا تأثير علت در معلول و نيازمندى معلول به علت ، تنها در حدوث معلول است ، يا هم در حدوث است و هم در بقا ؟
معناى اين سؤال اين است كه آيا حادثهاى كه نبود و به وجود آمد و بعد براى مدتى كم يا زياد به وجود خود ادامه مىدهد تنها در لحظهء اول كه نبود و پيدا شد نيازمند به علت است اما بعد از آن كه به وجود آمد مستغنى از علت است ، يا آن كه معلول حدوثاً و بقائاً متكى به علت است و محال است كه چيزى وجود معلولى داشته باشد و بتواند لحظهاى بدون استناد به علت به وجود خويش ادامه دهد . فرض كنيد جسم ساكنى را به وسيلهء وارد آوردن يك نيرو بر او به حركت آوريم . حركت اين جسم حادثهاى است كه نبود و پيدا شد . نيروى اولى كه بر جسم وارد شد علت حركت جسم است . حالا بايد ببينيم كه اين حركت تنها در ابتدا نيازمند به علت