گمان مىكنم با بياناتى كه تاكنون در اين مقدّمه شده بر خوانندهء محترم روشن شده باشد كه تكامل حقيقت به معنايى كه منظور ماديين است ( تغيير تكاملى ) موهوم محض است . در اينجا از يادآورى يك نكته ناگزير هستيم و آن اين كه مسائل علوم تجربى بر دو گونه است :
الف ) مسائلى كه متكى بر فرضيهها و تئورىهايى است كه خود مشهود نيستند و فقط گواهشان انطباق با يك سلسله تجربيات و نتيجهء عملى دادن است . اين سنخ مسائل بود كه ما آنها را يقينى نخوانديم .
ب ) مسائلى كه از يك عده مشهودات خلاصه شده است و به وجهى مىتوان گفت خودشان مشهودند ؛ مانند تعيين خواص اجسام و كيفيت تركيبات شيميايى آنها . يقينى بودن و يقينى نبودن اين سنخ مسائل تابع مقدار ارزشى است كه براى محسوسات قائل باشيم . و ما عقيدهء دانشمندان جديد را دربارهء ارزش محسوسات بشر در ضمن بيان سير عقايد و آراى آنها شرح خواهيم داد .
چرا فلسفه و رياضيات يقينى است ؟
در اينجا علت يقينى نبودن علوم تجربى را بيان كرديم ، مناسب بود كه علت يقينى بودن فلسفه و رياضيات را شرح دهيم و عقايد دانشمندان را در اين باره بيان كنيم ؛ ولى چون اثبات اين مطلب روى اصول فلسفى ما احتياج دارد كه از دو مسئلهء ديگر كه در صدر اين مقاله اشاره شد :
( راه حصول علم ، تعيين حدود علم ) بحث كنيم و آن دو مسئله را در مقالهء پنجم كه تحت عنوان « پيدايش كثرت در علم » خواهد آمد ، بيان خواهيم نمود ، بيان اين مطلب نفيس و دقيق را به مقالهء پنجم ، موكول مىكنيم . اجمال مطلب اين است كه فلسفه بر بديهيات و مسلمات متكى مىباشد ، نه بر تجربه و حدسيات .
7 . آيا حقيقت مطلق است يا نسبى ؟
عدهاى از دانشمندان جديد هستند كه منكر اطلاق حقايقند و قائل به حقيقت نسبى مىباشند .
اين جماعت را نسبيون يا « رولاتيويست « 1 » » و مسلك آن را نسبيت يا « رولاتيويسم « 2 » » مىخوانند .
هامش
( 1 ). 1 . Relativiste( 2 ). 2 . Relativisme