اين جهت علم است ، امّا از اين جهت كه هر موقع به ياد درخت مىافتيد ، اين صورت علميّه را حاكى از آن درخت خارجى قرار مىدهيد ، اين مىشود وجود ذهنى آن درخت كه ديگر عنوان علم بر او صادق نيست .
به تعبير ديگر مىتوان گفت : وجود ذهنى بودن يا نبودن آن بستگى به اعتبار معتبر دارد . پس اگر نفس ناطقه بخواهد بواسطهء اين صورت ذهنى ، خارج را مشاهده كند ، از آن تعبير به وجود ذهنى مىشود ، امّا اگر نفس بخواهد به خود آن صورت علميه از آنجهت كه موجودى در نفس و قائم به نفس است نظر كند ، نه از آن حيث كه حاكى از خارج است ، در اين صورت ، اين صورت ذهنى جزو جواهر خارجيه خواهد بود .
اصل هفتم : رد قائلين به شبح در باب وجود ذهنى . « 1 »
أدلة الوجود الذهني دالة على أن صور المعلومات أى ماهياتها بأنفسها حاصلة في الذهن لا أشباحها و نقوشها . و الشبح يغاير ذا الشبح في الماهية كنقش الفرس على الجدار ، على أن المعدوم لا شبح له و العلم حاصل به كقولك اجتماع النقيضين محال . و من المفاسد العظيمة على القول بالشبح لزوم كون العلوم جهالات . إلا أن يقال إن القائلين بالأشباح لمّا رأوا أن ماهيات الأشياء لم تظهر عنها آثارها الخارجية و لم تصدر عنها أحكامها العينية في الذهن أطلقو عليها لفظ الأشباح توسعا .
يعنى ادله وجود ذهنى دلالت مىكند بر اين كه صور معلومات ( ماهيات ) بانفسها در ذهن حاصل هستند نه اشباح و نقوششان . و شبح با صاحب شبح در ماهيّت مغايرت دارد ، مثل نقش اسب بر روى ديوار ، از طرفى معدوم ، هيچ شبحى و نقشى ندارد ، درحالىكه علم به آن در نزد ما حاصل است مثل علم ما به اين
هامش
( 1 ) . اصل پانزدهم رسالهء النور المتجلّى .