علميه فرق گذاشت .
بيان مطلب اينكه در نحوهء ادراك موجودات ، اقوال گوناگونى مطرح است ، امّا به هر حال از ناحيهء ادراك صورتى در ذهن حاصل مىشود كه از اين صورت حاصله در ذهن گاهى به وجود ذهنى تعبير مىشود و گاهى به علم ، منتهى اطلاق وجود ذهنى بر آن ، بدان لحاظ است كه اين صورت ذهنى ، از خارج ، حكايت مىكند و به تعبير ديگر اگر به صورت علميّه ، نظر آلى شود يعنى بواسطه آن خارج را مشاهده بفرماييد در اين صورت ، از آن صورت علميّه ، تعبير به وجود ذهنى مىنمايند امّا اگر به صورت علميّه ، به نحو نظر استقلالى ، مشاهده كنيد و ببينيد كه چه نحوه حقيقت وجود است ؟ آيا وجود محض است يا ماهيت صرف ؟
در صورت ماهيت بودن ، جوهر است يا عرض ؟ و در صورت عرض بودن ، كدام يك از اقسام عرض است ؟ در اين صورت ، از آن به علم و صورت علميه تعبير مىكنند .
پس فرق علم و وجود ذهنى ، در نحوهء اعتبار است نه اينكه آن دو حقيقت جدا و متمايز باشند بلكه علم و وجود ذهنى يك حقيقتند منتهى اطلاق وجود ذهنى بر صورت علميّه به اين خاطر است كه وجود ذهنى ، اشياء خارج را نشان مىدهد يعنى وجود ذهنى مثل آيينهاى است كه واقع را مىنماياند و به تعبير شريف حكماء ، جبلّى و سرشت وجود ذهنى بر حكايت كردن از خارج است و به تعبير جناب علامه رحمة اللّه عليه ، حكايت از محكى است امّا علم ، به مقام حكايت از خارج كارى ندارد بلكه مربوط به دارايى نفس ناطقه و نظر استقلالى كردن به صورت علميّه است . همين فرق باعث شده كه در فلسفه ، بحث وجود ذهنى را از مبحث علم ، جدا فرمايند و در باب وجود ذهنى از علم بحث نكنند .
وجود ذهنى بدون حكايت از خارج - حقيقتا يا تقديرا - تحقّق نمىيابد چون
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 381
مساهمون: داوود صمدى آملى
ص٣٨١