بايد گفت كه تشكيك ملاصدرا تفاوت در حقيقت واحده است ولى در عامى تفاوت تشكيكى در مطلق خارج محمول من صميمه است كه بر آن حمل مىشود و محمولات حقائق متبائنهاند ولى در نزد آخوند ، محمولات حقيقت واحدهاند و تفاوتشان به كمال و نقص است ، و مخفى نماند كه تشكيك عامى در حقيقت برگشت به تواطؤ مىكند . « 1 »
حضرت استاد پس از نقل فرمايش حاجى سبزوارى در فرق بين اين دو نحوه تشكيك ، فرق بين تشكيك ملاصدرا و تشكيك عرفاء شامخين را مطرح مىكنند و مىفرمايند : در فرق بين تشكيك ملاصدرا و تشكيك عند العرفاء الشامخين بايد گفته شود : تشكيك در صحف عرفانى با تشكيك به اصطلاح مشّاء بلكه با تشكيك به نظر صاحب اسفار فقط اشتراك لفظى دارد زيرا تشكيك در مشهد شهود عارف و مرآى فؤاد او معنى سعه و ضيق مجالى و مظاهر حقيقت واحده است ؛ يعنى تشكيك در ظهورات است ، نه در حقيقت وجود ولى به نظر آخوند به معنى اختلاف در مراتب به شدت و ضعف و كمال و نقص و تقدم و تأخر و اوليت و ثانويت و اولويت و عدم آن در وجود است . خلاصه اينكه رأى مشّاء تشكيك در حقائق متبائنه موجودات است و به نظر صاحب اسفار در حقيقت واحدهء ذات مراتب ، و در مشهد عارف در حقيقت واحده شخصيه ذات مظاهر ، كه آن دو را فائل و آفل ميداند ( هر سه فريق وجود را اصل مىداند ) و به آخوند گويد كه در امر واحد يعنى در وجود حق ، سنوح اختلاف مراتب را چه معنى است ؟ به خلاف اختلاف در مظاهر فافهم ! « 2 »
هامش
( 1 ) . مآثر آثار ، مؤثر 21 .
( 2 ) . مآثر آثار ، مؤثر 21 .