تشكيك خاصى
فهلويون براى اثبات مدعاى خود كه فرمودند : حقيقت وجود ، حقيقت ذات مراتب مختلفهاى است كه ما به الامتياز آن عين ما به الاشتراك آن است ، به حقيقت نور مثال زدهاند و فرمودهاند : مثال وجود مثال نور است كه در عين يكى بودن ، داراى مراتب گوناگون است ، بطوريكه در سه مرتبهء قوى و ضعيف و متوسط نور نه چيزى از حقيقت نوريت كاسته مىشود و نه چيزى از آن با ظلمت كه عدم نور است آميخته مىشود و نه چيزى زائد بر نوريت بر حقيقت نور افزوده مىشود ، بلكه هرچه هست نور است كه در جايى قوى و در جايى ضعيف و در جايى متوسط ظهور كرده است . يعنى آن چيزى كه باعث ضعف نور شده به عينه همان چيزى است كه باعث قوت يا توسط آن شده است . به تعبير ديگر ما به الامتياز آن عين ما به الاشتراك آن است و چيزى غير از نوريت در امتياز يا اشتراك مراتب آن ، دخالت ندارد . چه اينكه حقيقت وجود هم در تمام مراتب خود حضور دارد ، منتهى جايى شديد و جايى ضعيف ، جايى اول و جايى آخر ، جايى بالا و جايى پايين : هو عال في دنوّه و دان في علوّه .
در مؤثر 21 مآثر آثار در بيان قسم دوم انحاء تشكيك آوردهايم :
2 - تشكيك در نزد جناب ملاصدرا و طائفهاى از اشراقيون ( تشكيك خاصى ) .
تشكيكى كه اكنون درصدد بيان آنيم همان تشكيكى است كه جناب علامه در نهاية الحكمة اختيار كرده است . حضرت استاد در بيان اين قسم از انحاء تشكيك مىفرمايند : وجود حقيقت واحدهء ذات مراتب مشكّكه است ، هرچند براى شيخ اشراقى و پيروان وى در اصالت آن ، دغدغهاى روى آورد ولى مستبصر شدند . در فرق بين تشكيك عامى مشّاء و تشكيك خاصى ملاصدرا ،