و رد مىنمايند . ايشان در متن منظومه مىفرمايند :
كأنّ من ذوق التألّه اقتنص * من قال ما كان له سوى الحصص
و بعد در شرح آن مىفرمايند : و قد أشرنا في هذا البيت إلى قولين : احدهما المذهب المنسوب إلى أذواق المتألهين القائلين بوحدة الوجود و كثرة الموجود ، بمعنى المنسوب إلى الوجود . فأنّهم قالوا : حقيقة الوجود قائمة بذاتها ، و هي واحدة ، لا تكثر فيها بوجه من الوجوه ؛ و انّما التكثّر في الماهيّات المنسوبة إلى الوجود ، و ليس للوجود قيام بالماهيات و عروض لها : و اطلاق الموجود على تلك الحقيقة بمعنى أنّها نفس الوجود ، و على الماهيات بمعنى انّها المنسوبة إلى الوجود ؛ مثل المشمّس و اللّابن و التّامر و نحوها . و هذا المذهب ، و ان ارتضاه جمّ غفير ، لكنه عندنا غير صحيح ، لانّهم حيث قالوا بأصالة الماهية ، يلزم عليهم القول بالثاني للوجود ، و انّ في دار التحقّق سنخين و اصلين . « 1 »
ترجمهء آن به فارسى اين است ما در اين بيت به دو قول اشاره كرديم ، يكى از آن دو مذهبى است كه به اذواق متألهين نسبت داده شده است كه ايشان قائل به وحدت وجود و كثرت موجود شدهاند و مراد از موجود در نظر ايشان ، منسوبين به وجود است ، ( به تعبير ديگر ايشان قائل به وحدت وجود و كثرت منسوبين به وجود ، اعنى ماهيات هستند ) زيرا ايشان مىگويند حقيقت وجود قائم به ذات خويش بوده و آن واحد است و به هيچ وجه تكثر در آن راه ندارد ، بلكه تكثر در همه ماهياتى است كه نسبتى با وجود دارند . براى وجود هم قيام و عروضى بواسطهء ماهيت نيست و اطلاق نمودن موجود بر آن حقيقت واحد ، به معنى اين است كه او نفس وجود است و اطلاق نمودن موجود بر ماهيت به اين معنى است كه آنها منسوب به وجود هستند . مثل آفتابپرست و شيرفروش و خرمافروش كه هريك نسبتى به آفتاب و شير و خرما دارند . اگرچه به اين مذهب ، عدهء زيادى رضايت دادند ، لكن اين مذهب نزد ما غير صحيح است ، زيرا
هامش
( 1 ) . شرح منظومه ، ج 2 ، صفحهء 115 ( با تعليقات استاد حسنزاده آملى روحي فداه ) .