در خارج و چه در ذهن علت تب است . ولى در مثال زيد محموم است و هر محموم متعفن الاخلاط است پس زيد متعفن الاخلاط است ، تب معلول تعفن اخلاط است و حد وسط فقط مفيد اثبات حكم مذكور است ، پس لمّ اشرف و احكم و اوثق از انّ است . يعنى اينكه در برهان لم ، حد وسط علت است براى ثبوت اكبر براى اصغر ، هم در مقام ذهن و هم در مقام خارج ، اما در برهان ان ، حد وسط علت است براى اصغر فقط در مقام ذهن نه در مقام خارج . اين مثالى كه حضرت استاد زدند همان مثالى است كه جناب مرحوم حاجى سبزوارى در منطق منظومه به آن در برهان لمّ و انّ ، شاهد آوردهاند .
زيد متعفن الاخلاط است . و هر متعفن الاخلاط محموم است . پس زيد محموم است .
4 خلط در بدن انسان موجود است كه از آنها تعبير به اخلاط اربعه مىكنند و آن عبارت است از ؛ صفرا ، سودا ، بلغم ، خون . حال اگر هركدام از اين 4 خلط تعفن پيدا كند و چركين شود ، انسان تب مىكند . پس اگر از تعفن اخلاط پى به تب داشتن زيد برديم ، در حقيقت از علت پى به معلول بردهايم ، كه اين همان برهان لمّ است . در برهان لم حد وسط علت واقعى ثبوت اكبر براى اصغر است هم در مقام خارج و هم در مقام ذهن لذا در منطق مظفر فرمودهاند : در برهان لم حد وسط واسطه در اثبات و ثبوت است ، كه مراد از اثبات ، مقام ذهن و مراد از ثبوت ، مقام خارج است .
( )
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 105
مساهمون: داوود صمدى آملى
ص١٠٥