نتيجه پنجم قرار دادهاند كه اين نتيجهء پنجم نظريهء مخصوص جناب علامه قدّس سرّه است . قبل از بيان آن ابتدا مقدمهاى را در تعريف و توضيح برهان لمّ و برهان انّ تقديمتان مىكنيم .
در كتب منطقى فرمودهاند : برهان لمّ برهانى است كه در آن از علّت به معلول مىرسيم ، مثل اينكه مىگوييم :
حرارت اين آهن بالا رفته است .
و هر آهنى كه حرارتش بالا رود منبسط مىشود .
پس اين آهن منبسط شده است .
در اين قضيه از ارتفاع حرارت آهن كه علت است پى به انبساط آهن كه معلول است ، مىبريم .
اما برهان ان برهانى است كه در آن از معلول پى به علّت مىبريم . مثل اينكه مىگوييم :
اين آهن منبسط شده است .
و هر آهنى كه منبسط شود حرارتش بالا رفته است .
پس حرارت اين آهن بالا رفته است .
در اين قضيه از انبساط آهن كه معلول است ، پى به ارتفاع حرارت آهن كه علت است ، مىبريم .
حضرت استاد در كتاب شريف هزار و يك نكته ، نكتهء 644 مىفرمايند :
برهان لمّ دلالت بر لمّيت و علّيت حكم در ذهن و خارج هر دو مىكند كه از علت به معلول پى بردن است و برهان ان فقط دلالت بر انيت و تحقق حكم در ذهن مىكند . مثلا در مثال معروف زيد متعفن الاخلاط است و هر متعفن الاخلاط محموم است ، پس زيد محموم است . تعفن اخلاط مطلقا و واقعا چه
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 104
مساهمون: داوود صمدى آملى
ص١٠٤