صرف بوده ، هيچ كمالى از آن سلب نمىگردد .
قول هفتم : قول اكثر متأخّرين
عقيدهء اكثر متأخّرين در علم خداوند اين است كه براى خداوند علم تفصيلى بذات خويش هست و اين علم ، همان علم اجمالى به اشياء قبل از ايجاد است و امّا علم تفصيلى ذات پروردگار به اشياء بعد وجود اشياء است زيرا علم ، تابع معلوم است و قبل از وجود عينى ، معلومى نيست و اين قول نيز خالى از اشكال نيست زيرا لازمهء آن ، خالى بودن ذات متعالى پروردگار از كمال عينى است چنان كه در پاسخ از اقوال گذشته گفتيم .
علاوه بر اين لازمهء اين قول ، اثبات علم ارتسامى حصولى در وجود مجرّد محض است ، درحاليكه اين صحيح نيست .
قول هشتم : قول مشّائين
قول منسوب به مشّائين اين است كه براى ذات متعال ، علم حضورى بذات متعالى خويش وجود دارد و نيز براى ذات او ، علم تفصيلى حصولى به اشياء قبل از ايجاد اشياء ، هست به جهت حضور ماهيّات اشياء طبق نظام موجود در خارج ، نزد ذات پروردگار و اين حضور ، بر وجه دخول ماهيّات در ذات به نحو عينيّت يا جزئيّت نيست بلكه به نحو قيام ماهيّات اشياء بذات باريتعالى به نحو ثبوت ذهنى بر وجه كليّت به اين معنا كه علم خداوند به اشياء با تغيير معلوم متغيّر نمىگردد بنابر آنچه كه در مباحث مربوط به علم « 1 » مصطلح است پس اين علم ، علم عنائى « 2 » است و در علم عنائى ، حصول علمى معلوم بدنبال خود ، حصول عينى معلوم را طلب مىكند .
هامش
( 1 ) - مرحله يازدهم فصل چهارم . ( شارح )
( 2 ) - عنايت الهيّه عبارت از عنايت سابق بر وجود اشياء است كه عين علم و عين لطف است ملّاصدرا مىگويد :
جامع علم و رضا و عليّت ، عنايت است و همه آنها عين ذات او است ( شرح فصوص 16 ) . ( شارح )