و آن تقدّم اجزاء ماهيّت از جنس و فصل بر خود ماهيّت و تأخّر ماهيّت از اين اجزاء بنابر اينكه اصل در تحقّق ، ماهيّت باشد نه وجود و اين سه نوع تقدّم ( يعنى تقدّم و تأخّر بالطّبع و تقدّم و تأخّر علّى و معلولى و تقدّم و تأخّر جوهرى ) را « تقدّم و تأخّر بالذّات » نيز مىنامند .
[ 7 . تقدّم و تأخّر دهرى ]
قسم هفتم - تقدّم و تأخّر دهرى
و آن ، تقدّم و تأخّر علّت تامّه بر معلولش و تأخّر معلولش بر علّت تامّهء خودش مىباشد لكن نه از اين جهت كه علّت تامّه ، وجود معلول را ايجاب و افاضه كرده است همانطور كه در تقدّم و تأخّر علّى و معلولى ، وضع چنين است بلكه از اين جهت كه وجود علّت تامّه از وجود معلول ، قابل انفكاك بوده و علّت تامّه از وجود معلول ، منفصل مىباشد و عدم معلول در مرتبهء وجود علّت تامّه ، يك نحو تقرّرى دارد مثل تقدّم نشأت تجرّد عقلى بر نشأت مادّه ، اين قسم از تقدّم و تأخّر بنام « تقدّم و تأخّر دهرى ناميده مىشود » و آن را محقّق داماد ( ره ) بر اقسام تقدّم و تأخّر اضافه كرده است و از ابداعات وى مىباشد .
[ 8 . تقدّم و تأخّر حقيقى و مجازى ]
قسم هشتم - تقدّم و تأخّر حقيقى و مجازى
و آن ، اشتراك دو شىء است در اتّصاف به يك وصف منتها اتّصاف يكى از آن دو بالذّات و ديگرى بالعرض پس متّصف به وصفى بالذّات ، متقدّم است بر شىاى كه متّصف است به وصفى بالعرض و اين ، متأخّر است مثل تقدّم وجود « بر ماهيّت موجود » بنابراينكه وجود در موجوديّت و تحقّق ، اصيل است و ماهيّت ، بوجود ، موجود است بالعرض .
و اين قسم نيز از ابداعات ( فكرى مرحوم ) صدر المتألّهين شيرازى ( قدّس سرّه ) مىباشد .
[ 9 . تقدّم و تأخّر بحقّ ]
قسم نهّم - تقدّم و تأخّر بحقّ
و آن ، تقدّم وجود علّت تامّه بر وجود معلولش مىباشد و اين ، غير از تقدّم و تأخّر بالعليّه است ( كه در قسم پنجم از اقسام تقدّم و تأخّر گفته شد كه براى معلول ، ذاتى مستقّل از علّت اعتبار مىشود كه قائم به علّت نمىباشد امّا در تقدّم و تأخّر به حقّ ، معلول ، وجودى مستقّل از علّت ندارد بلكه وجودش در علّت بوده از شؤون و مراتب علّت محسوب مىشود و اين قسم