حامل قوّهء امروز است بخلاف امروز براى اينكه امروز فعليّت خودش را حامل است و فعليّت يك شىء با قوّهء آن يكجا جمع نمىشود .
و از اينجا است كه ميگوئيم دو جزء از زمان در فعليّت وجود ، مجتمع نيستند پس بين اجزاء زمان تقدّم و تأخّر است بطوريكه اجزاء متقدّم از زمان با اجزاء متأخّر از آن باهم جمع نمىشوند بخلاف ساير اقسام تقدّم و تأخّر . و همچنين بين حوادثى كه آنها ، حركات منطبق بر زمان هستند تقدّم و تأخّر زمانى وجود دارد ، منتهى اين تقدّم و تأخّر بتوسّط خود زمان بوده ، زمانيكه عين تعيّن حوادث مىباشد همانطور كه براى جسم طبيعى امتداد سهگانه ( طول و عرض و عمق ) مىباشد به توسّط جسم تعليمى كه در حقيقت باعث تعيّن جسم طبيعى ( و پيدايش امتدادهاى سهگانه طول و عرض و عمق در ظرف تحقّق و خارج ) مىباشد . و از مطالب بالا فلاسفه متنبّه شدند كه اقسام ديگرى از تقدّم و تأخّر حقيقى وجود دارد و آن را استقراء كرده و آنها را اعمّ از اعتبارى و حقيقى « 1 » به نه قسم رساندند .
[ اقسام تقدم و تأخر ]
[ 1 . تقدّم و تأخّر به رتبه ]
قسم اوّل : تقدّم و تأخّر به رتبه .
[ 2 . تقدّم و تأخّر به شرف ]
قسم دوّم : تقدّم و تأخّر به شرف .
[ 3 . تقدّم و تأخّر به زمان ]
قسم سوّم : تقدّم و تأخّر به زمان كه بيان آنها گذشت .
[ 4 . تقدّم و تأخّر طبعى ]
قسم چهارم : تقدّم و تأخّر طبعى .
و آن ، تقدّم علّت ناقصه بر معلول خودش جائى كه معلول با ارتفاع علّت مرتفع مىشود و لكن با وجود علّت ناقصه و تحقّق آن ، وجود معلول و تأخّر آن از علّت ناقصه واجب نيست .
[ 5 . تقدّم و تأخّر علىّ و معلولى ]
قسم پنجم : تقدّم و تأخّر علىّ و معلولى
و آن ، تقدّم علّت تامّه بر معلولش مىباشد علّت تامّهاى كه وجود معلول مستند به وجود او بوده و واجب است وجود معلول از وجود علّت تامّه خودش متأخّر باشد .
[ 6 . تقدّم و تأخّر جوهرى ]
قسم ششّم : تقدّم و تأخّر جوهرى
هامش
( 1 ) - اسفار ج 3 ص 257 - التّحصيل ص 467 - مباحث مشرقيّه ج 1 ص 446 - تلويحات ص 29 - شوارق فصل اوّل مسأله 26 - مطارحات ص 307 . ( شارح )