خلاصهء درس چهل و هفتم :
فلاسفه اقسام تقدّم و تأخّر به حسب استقراء را به نه قسم رساندهاند :
قسم اوّل : تقدّم و تأخّر برتبه يا حسّى .
در اين قسم دو وصف تقدّم و تأخّر به اختلاف مبدأ مفروض ( مثل محراب ) مختلف مىباشند همانطور كه امام نسبت به محراب متقدّم و مأموم نسبت به آن متأخّر مىباشد خواه اينكه ترتيب وضعى اعتبارى باشد يا ترتيب طبعى مثلا فرض كنيم جسم سپس نبات سپس حيوان سپس انسان .
قسم دوّم : تقدّم و تأخر به شرف مثل تقدّم عالم بر جاهل و شجاع بر ترسو .
قسم سوّم : تقدّم و تأخّر به زمان از اينجهت كه دو جزء از زمان مثل امروز و ديروز در حامل بودن قوّهء اجزاء لا حق باهم مشتركند و لكن قوّهاى را كه امروز آن را حامل است ديروز نيز آن را حامل است و عكس آن درست نيست .
وجه عدم صحّت آن در متن درس بيان گرديده است .
پس دو جزء از زمان در فعليّت وجود مجتمع نيستند و بين اجزاء زمان تقدّم و تأخّر است بطوريكه اجزاء متقدّم از زمان با اجزاء متأخّر از آن باهم جمع نمىشوند بخلاف ساير اقسام تقدّم و تأخّر .
قسم چهارم : تقدّم و تأخّر طبعى و آن تقدّم علّت ناقصه بر معلول خودش جائى كه معلول با ارتفاع علّت مرتفع مىشود و لكن با وجود علّت ناقصه وجود معلول و تأخّر آن از علّت ناقصه واجب نيست .
قسم پنجم : تقدّم و تأخّر علّى و معلولى و آن تقدّم علّت تامّه بر معلولش مىباشد .
قسم ششّم : تقدم و تأخّر جوهرى و آن تقدّم اجزاء ماهيّت از جنس و فصل بر خود ماهيّت و تأخّر ماهيّت از اين اجزاء بنابر اصالت وجود نه ماهيّت ، اين سه نوع تقدّم و تأخّر اخير را « تقدّم و تأخّر بالذّات » نيز مىنامند .