« جوهر » و « جسم » تعليمى است كه عبارت از امتداد كمّى در جهات سهگانه ( طول و عرض و عمق ) مىباشد و اين قول ، به « شيخ اشراق » « 1 » نسبت داده شده است .
[ قول هفتم : اينكهء جسم ، جوهرى است مركّب از دو جوهر ]
قول هفتم : اينكهء جسم ، جوهرى است مركّب از دو جوهر :
اوّلى مادّهايكه ( در اشياء موجود بوده و منشاء پيدايش و ) قوّه هر نوع فعليّتى ( در اشياء ) به شمار مىرود .
دوّمى ، اتّصال جوهرى كه صورت مادّه است ( كه مادّه و قوّهء موجود در اشياء را فعليّت مىبخشد يعنى ) صورت ، اتّصال و امتداد جوهرى است كه قابليّت قسمت به اجزاى غير متناهى به معناى ( حدّ لا يقف ) را قبول مىكند زيرا دو عرض ( مثل سياهى و سفيدى ) موجود در صورت يك شىء ، صورت يعنى اتّصال و امتدّاد جوهرى يك شىء را به دو قسم تقسيم مىكند . و همچنين آلت برندهء ( قطّاعه ) يك شىء با قطع كردن شىء صورت را نيز تقسيم مىكند حتّى اگر به جهت كوچكى جزء يا به جهت صلابتش ، در ( ظرف ) خارج قابل قسمت نباشد به حسب وهم ، قابل تقسيم مىباشد تا آنجا كه وهم نيز ، در اثر بىنهايت بودن جزء ، اگر از تقسيم آن ، عاجز شد « عقل » ما آن را به نحو كلّى ، تقسيم مىكند به اين ترتيب كه هنگامى كه چيزى به اجزائى تقسيم شده باشد ، جزء جديد آن ، حتما حجم داشته ، داراى دو جانب است ( جانب راست و چپ ) و قبول قسمت مىكند بدون اينكه قسمت ، متوقّف شود پس ورود قسمت در آن ، جسم را ، معدوم نمىكند و اين قول « ارسطو » « 2 » و بزرگان حكماى اسلام است .
تا اينجا مجموعهء اقوال حكما و فلاسفه مىباشد در ماهيّت جوهرى است كه « جسم » ناميده مىشود و بر هريك از اين اقوال ، اشكال و يا اشكالاتى ، ( ضعف و يا ضعفهائى ) متوجّه
هامش
( 1 ) - اين نظر در كتاب تلويحات ص 14 بيان شده است . ( شارح )
( 2 ) - ارسطو حكيم مشهور يونانى ملقّب به معلّم اوّل و پيشواى « مشائيّن » پدر وى « نيقوماخس » طبيب « فيلبس » پدر اسكندر بود ، او از شاگردان افلاطون است - گويند در اوّل سلطنت « بطلميوس لاغوس » به شصت و شش سالگى درگذشت . ارسطو آثار متعددّى در علم منطق و علم طبيعى و علم الهى و غير اينها از خود بيادگار گذاشت ( براى توضيح بيشتر به لغتنامه دهخدا مادّه ارسطو ص 1824 تا 1837 مراجعه كنيد ) ( شارح ) .