فصل دوّم در اعتبارات ماهيّت
براى ماهيّت در مقام تحقّق نسبت به خصوصيّاتى كه مقارن آن هستند ( از قبيل خصوصيّات جسمى و زمانى و مكانى و غير آنها ) اعتبارات سهگانهاى وجود دارد :
1 - اعتبار ماهيّت به شرط شىء .
2 - اعتبار ماهيّت به شرط لا .
3 - اعتبار ماهيّت لا به شرط .
ماهيّت به حكم عقل منحصر در اين سه قسم است :
امّا اعتبار اوّل : ( به شرط شىء )
اين است كه ماهيّت با خصوصيّاتى كه مقارن با ماهيّت بوده ملحق به آن است ملاحظه شود بطوريكه ماهيّت بر مجموع آن ، صادق بيايد مثل اينكه ماهيّت انسان را اخذ بكنيم به شرط اينكه آن ماهيّت با خصوصيّات ( مثلا ) زيد ، همراه باشد تا در نتيجه بر زيد صادق بيايد .
و امّا اعتبار دوّم : ( به شرط لا )
اين است كه ماهيّت به تنهائى مورد ملاحظه باشد و اين بر دو وجه ممكن است مورد لحاظ واقع شود :
وجه اوّل : اينكه نظر ، منحصر در ذات ماهيّت شود با قطع نظر از ما عداى ماهيّت و اين است مراد از اعتبار به شرط لا در مباحث ماهيّات ( يعنى جز ماهيّت چيزى از خصوصيّات آن موردنظر و ملاحظه نباشد ) .
وجه دوّم : اينكه ماهيّت به تنهائى مورد ملاحظه قرار گيرد به نحوى كه اگر هر چيزى را