صفت سلبى به امتناع صفت سلبى ديگر استدلال مىشود ؛ مثلا ، در فصل سوم / 1 - 4 با فرض اينكه « واجب بالذات ممكن نيست » اثبات مىكنيم كه « واجب بالذات ماهيت ندارد » ؛ به تعبير ديگر ، از امتناع « امكان واجب بالذات » اثبات مىكنيم امتناع « جسميت واجب بالذات » را ، كما اينكه در براهين اقامه شده بر صفات ثبوتى نيز به همين ترتيب عمل مىشود كه در اين مورد در جواب اشكال توضيح خواهيم داد . پس ، در بسيارى از براهينى كه بر اثبات صفات واجب به كار مىرود صفتى ثبوتى يا سلبى حد وسط واقع مىشود و صفت ثبوتى يا سلبى ديگرى نتيجه .
مقدمهء دوم : براهينى كه بر صفات واجب اقامه مىشود براهين « انّ مطلق » هستند .
به نظر علامه طباطبائى ( ره ) ، تمام براهينى كه در الهيات به كار مىروند براهين انّ مطلقاند « 1 » .
بر فرض عدم صحت اين نظر و نپذيرفتن اين شمول ، لااقل در مورد بسيارى از براهين اقامه شده بر صفات واجب بايد آن را پذيرفت ، كما اينكه صدر المتألهين نيز تلويحا آن را پذيرفته است . « 2 »
مقدمهء سوم : در هربرهان انّ مطلق از يك ملازم به ملازم ديگر استدلال مىشود ؛ به عبارت ديگر ، در برهان انّ مطلق بين حد وسط و نتيجه تلازم برقرار است .
نتيجه : بين صفت سلبيى كه حد وسط واقع شده است و صفت سلبيى كه نتيجهء استدلال است تلازم برقرار است و هو المطلوب .
مقدمهء اوّل روشن است ، رجوع به برخى از براهين اثبات صفات سلبى واجب تعالى ، مانند برهان نفى ماهيت از طريق نفى امكان ، مطلب را اثبات مىكند . مقدمهء دوم احتياج به بررسى مفصل دارد كه از حوصلهء اين بحث خارج است و ما از آن چشم مىپوشيم ، اثبات مقدمه سوم نيز به عهدهء منطق است .
نكته : برهان فوق را به صورت سادهترى نيز مىتوان اقامه كرد و آن اينكه از مقدمهء دوم چشم بپوشيم و به جاى مقدمهء سوم از اين اصل مسلم استفاده كنيم كه هربرهانى ، اعم از انّى و لمّى ، مبتنى بر عليت است و مستلزم علاقهء لزوميه بين حد وسط و نتيجه ، زيرا در برهان لمّى ، بنابر فرض ، حد وسط علت نتيجه است و در برهان انّ مطلق حد وسط و نتيجه معلول يك
هامش
( 1 ) . ر . ك . مدخل / 5 - 6 .
( 2 ) . ر . ك . الاسفار الاربعه ، ج 6 ، صفحه 28 و 29 ، همراه با تعليقه علامه طباطبائى ( ره ) .