مصداق فرضى اين است كه ضرورى العدم است ، قابل موجود شدن نيست ، ممتنع بالذات است . به اعتبار همين خصوصيت است كه مفهوم مزبور را موضوع قرار داده بر آن حكم مىكند به اينكه ممتنع بالذات است ، ضرورى العدم است . به تعبير منطقى ، به اعتبار همين مصداق فرضى است كه عقل مفهوم مزبور را عنوان قرار داده بر معنون آن حكم مىكند به اينكه ممتنع بالذات است . پس حقيقت و ذات ممتنع بالذات چيزى جز همين مصداق فرضى نيست و مفهوم مزبور نيز كنه و حقيقت اين مصداق فرضى را نشان داده و حكايت مىكند . به زبان ديگر ، آن مفهومى از ممتنع بالذات كه در ذهن است ، مانند مفهوم اجتماع نقيضين ، خود عينا همان ذات و حقيقت مصداق فرضى خود است ، رابطهء اين مفهوم با مصداق فرضى خود رابطهء ماهيت است با مصداق و فرد حقيقى خودش ، عينا يك ذات واحد است كه در مرتبهء مصداق فرضى عين مصداق فرضى است و در مرتبهء مفهوم باوجود ذهنى موجود شده عين مفهوم مزبور است . دليل اين عينيت مفهومى و مصداقى - كه از خصوصيات ماهيات است - اين است كه مصداق نيز فرضى و ساختهء ذهن است ، اين خود ذهن است كه در مرتبهء ديگرى براى مفهومى كه در ظرف خودش موجود است مصداق مىسازد ، ذهن حقيقت مفهومى را كه در خود دارد مىيابد و طبعا مصداقى براى آن اعتبار مىكند كه واجد اين حقيقت است . پس حاصل كلام اينكه اصلا حقيقت و ذات ممتنع بالذات چيزى جز آنچه عقل فرض كرده نيست و عقل كنه مفروض خود را تصور مىكند ، پس كنه ذات ممتنع بالذات را تصور مىكند :
فان قيل : الممتنع بالذات ليس الّا ما يفترضه العقل و يخبر عنه بانّه ممتنع بالذات ، فما معنى عدم قدرته على تعقّله ؟
2 - 5 : جواب
اشتباه مستشكل در اين است كه گمان كرده است رابطهء مفهوم ممتنع بالذات ، مانند مفهوم اجتماع نقيضين ، با مصداق فرضى آن رابطهء ماهيت و فرد آن است ، رابطهء عينيت است ، رابطهء يك حقيقت است در دو مرتبه : مرتبهء مصداق و مرتبهء مفهوم . دليل بطلان اين گمان اينكه فرض و اعتبار ذهن خود نوعى وجود دادن و موجود كردن است . پس مصداق فرضى ، در واقع يعنى مصداقى كه در مرتبهاى از مراتب ذهن موجود است . حال اينكه اگر اين مصداق واجد همان حقيقتى بود كه مفهوم ممتنع بالذات ، مانند مفهوم اجتماع نقيضين ، حاكى از آن است ،