شويم ، چه حدوث و قدم و چه معلول بودن يا نبودن ، اين وصف در خارج حقيقتا از آن منشأ انتزاع زمان است ؛ به زبان ديگر ، با اين فرض حدوث و قدم زمان و نيز معلول بودن يا نبودن آن تابع حدوث و قدم و معلول بودن يا معلول نبودن منشأ انتزاع آن است . اگر منشأ انتزاع زمان حادث است و معلول ، زمان نيز حادث است و معلول و اگر قديم است و غير معلول ، زمان نيز قديم است و غير معلول . به نظر جوابدهنده ، منشأ انتزاع زمان همانا وجود واجب تعالى است و چون واجب تعالى نه حادث است و نه معلول ، زمان نيز نه حادث است و نه معلول . نتيجه اينكه زمان ، در عين اينكه موهوم محض نيست و به نحوى در خارج موجود است ، قديم است و معلول هم نيست . بنابراين ، نقض مذكور رفع مىگردد ، زيرا اين نقض وقتى وارد بود كه زمان را در عين قديم بودن معلول و محتاج به علت مىدانستيم . در اين صورت ، زمان بدون اينكه مسبوق به عدم زمانى باشد محتاج به علت بود ولى اكنون كه آن را معلول نمىدانيم نقض مزبور وارد نيست :
و اجاب آخرون بانّ الزمان منتزع عن وجود الواجب تعالى ، فهو من صقع المبدء تعالى لا بأس بقدمه .
پاسخ : اشكال پاسخ فوق اين است كه زمان متغير بالذات است و به تعبير دقيقتر اصلا حيثيتى جز حيثيت تغيّر و تدرّج ندارد و واجب تعالى ثابت بالذات است و به هيچوجه تغيّر و تدرّج در او راه ندارد و انتزاع ذاتى كه عين تغيّر و تدرّج است و هيچ جهت ثباتى در او نيست از وجودى كه ثبات محض است محال است . انتزاع زمان از ذات واجب يا مستلزم راه يافتن تغيّر و تدرّج در ذات واجب است و يا مستلزم ثبات زمان . در حالت اول ، ذاتى كه عين تغيّر است از وجودى كه متغيّر است انتزاع شده است و در حالت دوم ذات ثابت از وجود ثابت و اشكالى نيست ولى تا هنگامى كه قائل هستيم كه ذات زمان عين تغيّر و تدرّج است و وجود واجب عين ثبات ، انتزاع زمان از وجود واجب محال است ، زيرا مستلزم اين است كه امر منتزع از هيچ جهت مطابق با منشأ انتزاعش نباشد . اگر بخواهيم مطلب فوق را به شكل يك قياس منطقى بيان كنيم ، بايد بگوئيم :
مقدمهء اوّل : اگر زمان از ذات واجب انتزاع شود ، مستلزم اين است كه جايز باشد كه معناى منتزع از هيچ جهتى با مصداق و منشأ انتزاعش مطابق نباشد .
مقدمهء دوم : تالى باطل است .
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 243
مساهمون: الشيخ محمد تقي مصباح اليزدي
ص٢٤٣