صفات و اسماء منتزع از خارج از ذات هم مىشوند كه دستهء اخير شبيه صفات و اسماء اضافى غير كمالى هستند كه همه منتزع از خارج ذاتاند ، با اين تفاوت كه منتزع عنه آنها مرتبهاى از مراتب وجود شىء و كمالى از كمالات آن به حساب نمىآيد و تنها اضافه و ربط نسبت بين شىء و غير آن است . با چنين تعريفى از صفات حقيقى كمالى ، و لو قاعدهء مورد بحث فقط شامل اين صفات شود ، باز مفاد آن يك همان گويانه نيست ، زيرا مفاد موضوع اين قاعده - صفات و اسماء كمالى واجب تعالى - صفات و اسمائى از واجب تعالى است كه حاكى از كمال او هستند ، اعم از اينكه از مقام ذات انتزاع شده باشند يا خارج از ذات ، و مفاد محمول آن - ضرورت ازلى اين صفات براى ذات - اين است كه در واجب تعالى اين صفات فقط مىتوانند منتزع از ذات باشند - قطع نظر از هرغيرى و لو آن غير علت باشد - و نه خارج از ذات ، پس مفاد قاعده اين است كه « در واجب تعالى صفات و اسماء كمالى فقط مىتوانند از ذات بما هى هى و قطع نظر از جميع اغيار - مقام ذات - انتزاع شوند » ، بر خلاف ممكنات كه صفات و اسماء كمالى آنها هم مىتوانند از مقام ذات انتزاع شوند هم از خارج از ذات . همانطور كه ديده مىشود ، بيان قاعده به اين نحو مستلزم آن است كه مطلبى كه علامه فرمودند ، مبنى بر اينكه صفات و اسماء كمالى منتزع از مقام ذاتاند ، نتيجهء اين قاعده شود نه مفاد آن ؛ يعنى ، از اين قاعده مىتوان نتيجه گرفت كه همهء صفات و اسماء كمالى واجب تعالى ذاتى هستند ؛ زيرا مقصود از صفت يا اسم ذاتى واجب تعالى صفت و اسمى است كه از خود وجود واجب قطع نظر از جميع اغيار - و لو آن غير حيثيت تعليليه باشد - انتزاع و بر آن حمل شود و بنابه اين قاعده صفات و اسماء كمالى واجب همه اينگونهاند ، پس ذاتىاند .
2 - 5 : جواب صدر المتألهين
صدر المتألهين ( ره ) در برخى از كتب خود ، بر خلاف استاد علامه ، قاعدهء مورد بحث را تنها شامل جهات كمالى نمىداند ، به نظر وى اين قاعده همهء جهات واجب را شامل مىشود ، اعم از كمالى و غير كمالى ، بنابراين هم شامل صفات حقيقى است هم اضافى « 1 » . پس به مقتضاى اين قاعده ، همانطور كه حيات و علم و قدرت براى واجب تعالى ضرورى ازلىاند ، خالقيت و
هامش
( 1 ) . به نظر وى هرچند تكيه برخى از براهين اين قاعده بر صفات و اسماء كمالى است ولى برخى نيز مطلق صفات و اسما را شامل مىشوند ، مانند برهان دوم با شماره 1 - 2 - 3 .