فصل دوّم انقسام هريك از مواد به بالذات و بالغير و بالقياس الى الغير
گفته شد كه مواد ثلاث عبارتند از وجوب و امتناع و امكان . در اين فصل به اقسام هريك مىپردازند . هريك از اين سه خود به سه قسم تقسيم مىشود ، به بالذات و بالغير و بالقياس الى الغير : وجوب بالذات ، وجوب بالغير و وجوب بالقياس الى الغير ؛ امتناع بالذات ، امتناع بالغير و امتناع بالقياس الى الغير ؛ و بالاخره امكان بالذات ، امكان بالغير و امكان بالقياس الى الغير .
البته اين نه قسم در تقسيم ابتدائى عقلى حاصل مىشوند ولى با براهينى كه در همين فصل بر استحالهء امكان بالغير آورده مىشود ، اين قسم از زمرهء اقسام خارج مىشود :
ينقسم كلّ من هذه الموادّ الثلاث الى ما بالذات و ما بالغير و ما بالقياس الى الغير الّا الامكان ، فلا امكان بالغير .
1 : وجوب بالذات ، امتناع بالذات ، امكان بالذات
مقصود از قيد « بالذات » در مواد ثلاث اين است كه ما ذات موضوع را بما هو هو و صرفنظر از هرغيرى باوجود بسنجيم و ببينيم چه حكمى دارد . پس « واجب بالذات » يعنى ذاتى كه موجوديت براى آن ضرورت دارد و اين ضرورت هم ناشى از غير نيست ، بلكه خود اين ذات ذاتى است كه فرض آن از فرض موجود بودن انفكاكپذير نيست ، فرض اين ذات فرض موجود بودن آن است . در مقابل ، « ممتنع بالذات » يعنى آن ذات مفروضى « 1 » كه از آن جهت كه اين ذات است ابا از موجود شدن دارد ، خود اين ذات قطع نظر از همهء اغيار طورى است كه موجود شدن برايش محال است ، معناى اين سخن اين است كه نقيض وجود ، يعنى عدم ، براى آن ضرورى است ؛ پس ممتنع بالذات يعنى ذات مفروضى كه من حيث هى و از آن جهت كه
هامش
( 1 ) . دربارهء قيد « مفروض » رجوع شود به فصل هشتم / 5 .