و المراد . . . بما بالغير أن لا يكفى فيه وضعه كذلك ، بل يتوقّف على اعطاء الغير و اقتضائه .
و الوجوب بالغير كضرورة وجود الممكن التى تلحقه من ناحية علّته التامّة .
و الامتناع بالغير كضرورة عدم الممكن التى تلحقه من ناحية عدم علّته .
3 : استحالهء امكان بالغير
هرچند در تقسيم عقلى اوّليه هريك از مواد به بالذات و بالغير و بالقياس الى الغير تقسيم مىشود ، با برهان ثابت مىشود كه امكان بالغير محال است . بر اين مطلب دو برهان اقامه كردهاند :
1 - 3 : برهان اوّل
اين برهان خلف است ؛ يعنى ، ابتدا فرض مىكنيم امكان بالغير جايز است ، سپس اثبات مىكنيم كه اين فرض مستلزم محال است . پس نتيجه مىگيريم فرض مزبور باطل و نقيض آن حق است ؛ يعنى ، امكان بالغير محال است .
توضيح : فرض مىكنيم امكان بالغير داريم ؛ يعنى ، علتى خارجى سبب امكان شىء شده است ، در اين صورت آن شىء را قطع نظر از علت خارجى و فى ذاته لحاظ مىكنيم . با چنين نظرى ، يا واجب بالذات است يا ممتنع بالذات يا ممكن بالذات ، زيرا تقسيم به واجب و ممتنع و ممكن بالذات تقسيم عقلى حاصر است و چيزى از شمول آن خارج نيست حتى معدومات و بنابراين هرشيئى بالضرورة در زمرهء يكى از اين سه قسم است . حال ثابت مىكنيم كه امكان غيرى با هيچيك از فروض فوق سازگار نيست : نه با وجوب ذاتى ، نه با امتناع ذاتى و نه با امكان ذاتى .
اما محال است كه ممكن بالغير فى حد ذاته واجب باشد ، زيرا فرض وجوب بالذات فرض اين است كه ذات قطعنظر از هرغيرى و از آن جهت كه اين ذات است از موجوديت لا ينفك است ؛ به تعبير ديگر ، فرض اين ذات فرض ضرورت وجود و موجوديت است ، در حالى كه امكان بالغير يعنى غير اقتضا كند كه اين ذات ضرورت وجود نداشته باشد ، پس فرض ممكن بالغير بودن واجب بالذات فرض اين است كه ذاتى كه عين ضرورت وجود است تحت تأثير