اين ذات است معدوم بودن برايش ضرورى است و « ممكن بالذات » يعنى ذاتى كه به خودى خود و قطع نظر از هرغيرى نه موجود بودن برايش ضرورى است معدوم بودن ، نه موجود بودنش امر محالى است نه معدوم بودنش .
وجوب بالذات مثل ضرورت وجود براى ذات واجب تعالى ، ذات واجب بما هى هى اقتضاى موجود بودن دارد ، از آن جهت كه اين ذات است موجوديت از آن انفكاكناپذير است . امتناع بالذات مثل ضرورت عدم براى محالات ذاتى ، مانند اجتماع نقيضين ، ارتفاع نقيضين ، سلب شىء از خودش . ذات مفروض اجتماع نقيضين بما هى هى و از آن جهت كه اين ذات است قابل موجود شدن نيست و از عدم انفكاكناپذير است و امكان بالذات مثل وجود براى ذات انسان و ساير ممكنات :
و المراد بما بالذات أن يكون وضع الذات مع قطع النظر عن جميع ما عداه كافيا فى اتّصافه .
فالوجوب بالذات كضرورة الوجود لذات الواجب تعالى لذاته بذاته .
و الامتناع بالذات كضرورة العدم للمحالات الذاتيّة التى لا تقبل الوجود لذاتها المفروضة ، كاجتماع النقيضين و ارتفاعهما و سلب الشىء عن نفسه .
و الامكان بالذات كون الشىء فى حدّ ذاته مع قطع النظر عن جميع ما عداه مسلوبة عنه ضرورة الوجود و ضرورة العدم .
2 : وجوب بالغير ، امتناع بالغير
وجوب بالغير و امتناع بالغير يعنى اينكه خود ذات شىء قطع نظر از هرغيرى براى وجوب يا امتناع شىء كافى نيست ، بلكه بايد با ذات موضوع غيرى را در نظر گرفت كه همين غير وجوب يا امتناع ذات را اقتضا مىكند . به تعبير ديگر ، وجوب بالغير و امتناع بالغير يعنى اينكه شيئى كه به حسب ذات خودش و بما هى هى ممكن است و هيچ اقتضائى ندارد ، نه اقتضاى وجود و نه اقتضاى عدم ، به سبب اينكه علت تامهاش وجود پيدا كرده ، وجود برايش ضرورى شود ، يا به سبب اينكه علت تامهاش تحقق نيافته ، عدم برايش ضرورى شود . پس شىء فى حد ذاته ممكن است و هيچ نحو ضرورتى ندارد ولى به حكم غير ضرورت وجود يا ضرورت عدم پيدا مىكند :