مقدمهء چهارم / 1 : ما قطعا مىتوانيم از هر وجود رابط مفهومى حرفى داشته باشيم به شرط آنكه آنچنانكه هست به آن نظر شود و به عبارت ديگر به شرط آنكه غيرمستقل به آن نظر شود .
مقدمهء چهارم / 2 : ما با نظر غيراستقلالى بهوجود رابط قطعا معنايى اسمى از آن نخواهيم داشت ، پس اگر امكان اخذ معناى اسمى وجود داشته باشد ، حتما با نظرى ديگر است كه همانا جز نظر استقلالى نمىتواند باشد .
اكنون بنابر نتيجهء سه مقدمهء اول ، وجودهاى رابطى هستند كه ما از آنها مفهوم اسمى و مستقل داريم و بنابر مقدمهء چهارم / 1 ما از همين وجودهاى رابط مىتوانيم مفهوم حرفى نيز داشته باشيم ، به شرط آنكه غيرمستقل به آنها نظر شود و بنابر مقدمهء چهارم / 2 معناى اسميى كه از اين وجودهاى رابط گرفته شده است با نظر استقلالى بوده نه با نظر غيراستقلالى .
نتيجه : وجودهاى رابطى هستند كه ما با نظر استقلالى به آنها مفهوم اسمى از آنها اخذ مىكنيم و با نظر غيراستقلالى به آنها مىتوانيم از آنها مفهوم حرفى اخذ كنيم و به تعبيرى كه در كتاب آمده است تبديل مفهوم حرفى وجود رابط به مفهوم اسمى آن با تغيير وجههء نظر به آن وجود رابط در مورد پارهاى از وجودات رابط تحقق يافته است و همين مقدار براى ابطال اختلاف نوعى كافى است . زيرا براساس اختلاف نوعى ، چنين تبديلى محال است و حتّى در مورد يك وجود رابط هم امكان تحقق ندارد ، بنابراين تحقق اين تبديل در مواردى كه فوقا ثابت شد دليل بر بطلان اختلاف نوعى وجود مستقل و رابط است و با بطلان آن تنها يك شق باقى مىماند كه همان اختلاف غيرنوعى آن دو است كه همان مطلوب ماست :
فتقرّر انّ اختلاف الوجود الرابط و المستقلّ ليس اختلافا نوعيّا بان لا يقبل المفهوم غير المستقلّ الذى ينتزع من الرابط التبدّل الى المفهوم المنتزع من المستقلّ .
از مقدمات ذكرشده ، به مقدمه اول و دوم در كتاب با عبارت مجمل زير اشاره شده است :
و ان كان [ وجود كلّ معلول ] بالنظر الى نفسه و بمقايسة بعضه الى بعض جوهرا او عرضا موجودا فى نفسه .
از مقدّمهء سوم نيز با صراحت ياد شده است كه عبارت مربوط به آن در ذيل مقدمه ذكر شد أمّا از مقدمهء چهارم در متن برهان ذكرى به ميان نيامده است و طبعا مطوىّ است .
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 288
مساهمون: الشيخ محمد تقي مصباح اليزدي
ص٢٨٨