آنها صورت مىگيرد مركب از دو جزءاند : جزء مشترك و جزء مختص . اكنون اگر در يك تبديل و تبدل اين همانى نباشد ، يعنى يك امر واحد مشترك بين دو شىء موجود نباشد و تنها اين غيرآنى تحقق داشته باشد ، بدينمعناست كه شىء اوّل با شىء دوم هيچ ارتباطى ندارد ، دو شىء كاملا مجزّا و بىارتباطاند ، مانند هردو شىء مجزّا و بىارتباطى كه در عالم وجود دارند .
واضح است كه بين دو شيئى كه هيچ ارتباطى باهم نداشته و ندارند و نخواهند داشت گفتن اينكه يكى تبدّل يافته از ديگرى است بىمعناست و نيز اگر در يك تبديل و تبدّل اين غيرآنى نباشد و تنها اينهمانى محقق شود ، بدينمعناست كه اصلا پاى دو شىء در كار نيست ، بلكه يك شىء است ، زيرا دوئى و تعدّد فرع بر غيريّت است ، پس مستلزم نحوى اين غيرآنى است و روشن است تبديل و تبدل بين يك شىء و خودش بىمعناست . پس لب كلام اينكه قوام هر تبديل و تبدلى به دو چيز است : 1 - يك امر واحد مشترك كه ملاك اين همانى است ؛ 2 - يك يا دو امر مختص كه ملاك اين غيرآنى هستند .
اكنون پذيرفتن اينكه بين مفهوم اسمى و حرفى مورد بحث اين همانى وجود دارد به معناى پذيرفتن تبديل و تبدل بين آن دو مفهوم است ، زيرا وجود اين غيرآنى بين مفهوم اسمى و حرفى امرى است بديهى ، پس با قبول اين همانى بين آنها ملاك تبديل و تبدل فراهم است ، توضيح اينكه با توجه به مطالبى كه در دربارهء جامع ذاتى بيان شد و همچنين توضيحاتى كه دربارهء سؤال دوم مدّعا ارائه گرديد ، خود مفهوم كه فى نفسه نه اسمى است و نه حرفى مشترك بين مفهوم اسمى و حرفى است ، پس آن امر واحد مشتركى كه مناط اين همانى است همان ذات خود مفهوم است لا به شرط از اسميّت و حرفيّت امّا دو امر مختصى كه ملاك اين غيرآنى هستند عبارتاند از اسميّت و حرفيّت ، يعنى نحوه وجود ذهنى استقلالى و نحوهء وجود تعلقى .
به لحاظ ذات مفهوم لا به شرط ( جامع ذاتى ) كه مشترك است اين مفهوم اسمى همان مفهوم حرفى است و به لحاظ نحوهء وجود ذهنى كه در يكى تعلقى و حرفى است و در ديگرى استقلالى و اسمى اين مفهوم غير از آن است ، پس بين اين دو مفهوم هم اين همانى برقرار است و هم اين غيرآنى ، پس مقوّمات تبديل و تبدل موجودند و طبعا حقيقت تبديل و تبدل بين آنها صادق است . درنتيجه ، آن مفهوم حرفى ، كه با نظر غيراستقلالى بهوجود رابط حاصلشده بود ، تبديل شده است به اين معناى اسمى ، كه با نظر استقلالى به آن حاصل گرديده است .
البته غفلت از اين نكته جايز نيست كه در تبديل و تبدلات خارجى آن امر مشترك ، كه
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 285
مساهمون: الشيخ محمد تقي مصباح اليزدي
ص٢٨٥