چيزى باشد ، تا ميزى داشته باشد و گفته شد كه عدم واقعى چيزى نيست ، پس ميزى هم ندارد .
در هرحال ، در اين مورد ، برهانى ذكر شده است كه بيان مىداريم :
مقدمهء اول : تمايز همواره به شيئى و ذاتى نسبت داده مىشود .
توضيح : براى تمايز سه قسم ذكر شده است : تمايز به تمام ذات ، تمايز به جزء ذات و تمايز به خارج از ذات . « 1 »
الف ) تمايز به تمام ذات : تمايز به تمام ذات اين است كه شىء مفروض هيچ وجه مشترك ذاتى با شىء ديگرى نداشته باشد ، مثل تمايز اجناس عاليه از يكديگر يا تمايز دو نوع از دو مقوله ، مثل كميت و كيفيت يا رنگ سبز و عدد پنج . رنگ سبز و عدد پنج از يكديگر متمايزند و هيچ وجه مشتركى كه ذاتى هردو باشد ندارند ، نه جنس قريب نه متوسط و نه بعيدشان مشترك نيست . تنها وجه مشترك آنها امورى عرضى است ؛ مثلا ، هردو ماهيتاند ، پس مفهوم « ماهيت » بر هردو حمل مىشود ولى مىدانيم كه اين محمول از ذاتيات هيچيك از اين دو نيست ، پس محمول مشترك عرضى است .
ب ) تمايز به جزء ذات : تمايز به جزء ذات اين است كه دو امر متمايز در جزئى از ذات با يكديگر تفاوت داشته باشند ؛ يعنى ، دو شىء در جنس قريب يا متوسط يا بعيد يا لااقل در مقوله مشترك باشند و در فصل غيرمشترك ، مثل انسان و اسب كه وجه مشتركشان حيوان است ، كه جنس هردو است ، و وجه تمايزشان ناطق و صاهل ، كه اولى فصل انسان است و دومى فصل اسب . ديده مىشود كه وجه مشترك جزئى از ذات آن دو است و جزء ديگر را فصل هريك ، كه همان وجه امتياز است ، تشكيل مىدهد .
ج ) تمايز به خارج از ذات : تمايز به خارج از ذات اين است كه ذاتيات دو شىء تماما مشترك باشند ؛ يعنى ، هردو شىء داراى ماهيت نوعى واحد باشند و تفاوت و تمايز آنها تنها در عرضيّات باشد . روشن است كه اين نوع تمايز تنها بين افراد يك ماهيت نوعى تام متصوّر است ، مثل زيد و عمرو كه وجه مشتركشان انسان است و انسان تمام ذات آنها است و امتياز آنها به چيزى خارج از ذات انسان است ، مثل رنگ و قد و مكان و غيره كه همه عرضى و خارج
هامش
( 1 ) - شيخ اشراق بر اين سه تمايز ديگرى نيز افزوده است كه همان تمايز به تشكيك است كه در اينجا ذكر نشده است .