مفهومى عام است كه شامل همهء اسبها مىشود ولى با ضميمه كردن مفهوم سفيد به آن و بهوجود آمدن تركيب تقييدى « اسب سفيد » دايرهء مفهوم اول ضيق شده تنها شامل پارهاى از اسبها مىشود .
اين اطلاق و تقييد در باب مفاهيم است . در اين فرع ، با اين نوع اطلاق و تقييد سروكار نداريم ، بلكه نوع ديگرى از آن در اينجا مورد توجه است : اطلاق و تقييد در حقيقت خارجى وجود .
مقصود از اين نوع اطلاق و تقييد اين است كه ما دو مرتبه از مراتب وجود را در نظر گيريم كه يكى ضعيف است و ديگرى شديد و آنها را باهم مقايسه كنيم . در اين مقايسه ، مىبينيم كه مرتبهء ضعيف طبعا پارهاى از كمالات مرتبهء شديد را ندارد ولى مرتبهء شديد واجد همهء كمالات مرتبهء ضعيف است به علاوهء كمالات بيشترى كه مرتبهء ضعيف واجد آنها نيست . به عبارت ديگر ، وجود مرتبهء شديد نسبت بهوجود مرتبهء ضعيف از وسعت بيشترى برخوردار است .
مرتبهء ضعيف در حد خاصى تمام مىشود و در ماوراى آن حدّ تحقق ندارد ولى مرتبهء شديد بعد از آن حدّ نيز محقق است . براى روشنتر شدن مطلب ، لازم است به طرز كار ذهن در اين مورد اشاره كنيم . ذهن در اين مورد ابتدا بين دو مرتبهء ضعيف و قوى مقايسه به عمل مىآورد .
سپس در اثر مقايسهء مزبور ، براى مرتبهء ضعيف ، دايرهاى وسيعتر از حد آن - در حدّ وسعت وجود شديد - اعتبار مىكند و در نهايت در درون اين دايرهء اعتبارشده محدودهاى در حد مرتبهء ضعيف فرض مىكند كه داخل آن محدوده را وجود مرتبهء ضعيف پر كرده است و خارج آن را عدم آن . در حقيقت ، خود « نبودن وجود ضعيف در خارج از حدش » را چيزى مىداند كه حقيقتا موجود است ؛ يعنى ، عدم و نيستى را چيزى فرض مىكند كه جاى هستى را در خارج از حدّ آن پر كرده است . سپس بعد از تمام اين اعتبارات حكم مىكند كه مرتبهء ضعيف داراى چيزى به نام « عدم » است كه وجود آن را مقيّد و محدود كرده و آن را در بر گرفته است ، بر خلاف مرتبهء شديد كه وقتى با مرتبهء ضعيف سنجيده مىشود عدمى كه دربرگيرنده و محدود كنندهء آن باشد ندارد . پس به اين ترتيب ، در متن خارج و در حقيقت وجود ، به يك وجود مقيّد و يك وجود مطلق مىرسد . مقصود از اطلاق و تقييد حقيقت وجود همين است .
همانطور كه پيداست اولا ، اين اطلاق و تقييد نسبى است ؛ يعنى ، عقل انسان با مقايسهء مرتبهء ضعيف وجود نسبت به مرتبهء شديد آن چنين اطلاق و تقييدى را اعتبار مىكند ، پس اطلاق مرتبهء شديد تنها نسبت به مرتبهء ضعيف است ، نه اينكه فى حد نفسه يا با مقايسه با
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 170
مساهمون: الشيخ محمد تقي مصباح اليزدي
ص١٧٠