قضاياى « مفهوم كلى كلى است » ، « مفهوم جزئى كلى است » ؛ و به همين ترتيب مىتوان اين نگرش و شناسايى طولى را ادامه داد . اين نگرش طولى در هيچ حدى متوقف نمىشود . پس مىتوان به قضايا و مفاهيمى دست يافت كه ناظر به دستهء سوماند و هكذا . اصطلاحا به هر دسته از اين مفاهيم و قضايا « مرتبهاى از ذهن » مىگويند . پس مفاهيم و قضاياى اوليه ، كه ناظر به خارج از ذهناند ، پايينترين مرتبهء ذهن بهشمار مىروند و مفاهيم و قضاياى ثانويه ، كه ناظر به دستهء اولاند ، مرتبهء دوم ذهناند و دستهء سوم ، كه ناظر به دستهء دوم مىباشند ، مرتبهء سوم ذهن بهشمار مىآيند و قس على هذا . پس هر مرتبهء ذهن ناظر به مرتبهء پايينتر از خود است و نسبت به آن ذهن محسوب مىشود و مرتبهء پايين منظور اليه مرتبهء فوق است و نسبت به آن عين و خارج است . لذا وقتى گفته مىشود : « ظرف ذهن » و « ظرف خارج » نبايد آن را با ظروف عرضى و معمولى مقايسه كرد . در ظروف معمولى اولا ، ظرف غير از مظروف است و ثانيا ، خاصيت ظرف معمولى اين است كه اگر چيزى در آن باشد ، مطلقا در آن ظرف است و به هيچ وجه خارج از آن نيست . بخلاف ظرف ذهن و خارج كه اولا ، در آنها ظرف و مظروف يكى است ، زيرا ظرف آن انتزاع ذهن است ، خارج يعنى همان خارجيها و ذهن نيز يعنى همان امور ذهنى ، نه اينكه خارج ظرفى است كه امور خارجى در آناند و ذهن نيز ظرفى است كه امور ذهنى در آن موجودند و ثانيا ، چيزى كه در ذهن است به يك اعتبار ذهن يا ذهنى است و همو به اعتبار ديگر خارج و خارجى است . چنان كه هر مرتبهء ذهن ، علىرغم اينكه نسبت به مرتبهء مادون ذهن و ذهنى است ، نسبت به مرتبهء ما فوق خارج و عين است . ازاينرو ، قضيهاى واحد به اعتبارى حاكى و مطابق است و در نتيجه ذهن است و ذهنى و به اعتبار ديگر محكىّ و مطابق است و در نتيجه خارج است و خارجى . باصطلاح ، تقسيم موجود به ذهنى و خارجى يك تقسيم قياسى است نه تقسيم نفسى - در مرحلهء سوم / فصل اول / 2 - 7 - 2 باز به تقسيمات قياسى خواهيم پرداخت - اكنون به حل مشكل برگرديم .
در قضاياى ذهنيه چنين نيست كه يك مرتبهء ذهن خود حاكى از خودش باشد ، تا دو مشكل مذكور پيش آيد ، در اين موارد يك مرتبهء از ذهن حاكى از مرتبهء ديگر است . پس حاكى و مطابق غير از محكى و مطابق است ؛ بنابراين ، مطابق قضاياى ذهنيه مرتبهء پايينتر ذهن است كه خود به اين اعتبار خارج و عين است . حال به اين مطابق « نفس الامر » نيز مىگويند . پس در
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 133
مساهمون: الشيخ محمد تقي مصباح اليزدي
ص١٣٣