ذلت خود را مشاهده مىكند . و بديهى است كه ذلت ، بدون عزت متحقق نيست ، هميشه ذليل در برابرِ عزيز و مقتدر خواهد بود . پس ناچار متوجه مقام و عزت مطلق مىگردد و سپس مىفهمد بايد همراه اين عزت ، علم و قدرت نيز موجود باشد .
بنابراين ، از يك عمل بسيار كوچك كه همين ذكر سجده باشد پى مىبرد به عزت مطلقه و علم و قدرت مطلقهء خداوند تبارك و تعالى و اين معناى مورِثبودن عمل است نسبت به علم ؛ و به اين معنا ناظر است قوله عزّ مِن قائلٍ : « وَالعَمَلُ الصّالِحُ يَرْفَعُهُ » . « 1 »
و در اعمال واجبه سعىاى بليغ و در ترك محرمات نيز جدى وافر داشته باشد ، چه سلوك راه خدا با ترك واجب و اتيان فعل محرم منافى است و تمام زحمات سالك وقتى سودمند است كه اين دو امر محفوظ باشد و گرنه همچنان كه با آلودگى تن ، زر و زيور و زينت مفيد فايده نخواهد بود ، همچنين با آلودى دل و روان ، اعمال مستحبه و رياضات شرعيه مثمر ثمر نخواهد بود . و نيز در ترك مكروهات و اتيان اعمال مستحبه اهتمام نمايد ، زيرا حصول مرتبهء اسلام و ايمان اكبرَيْن موقوف بر اعمال است ، چون هر عملى داراى خاصيتى است مخصوص به خود كه باعث تكميل ايمان مىگردد . و به همين معنا اشاره شده است در حديث محمد بن مسلم كه :
الايمانُ لَايَكُونَ الّا بِالْعَمَلِ وَالْعَمَلُ مِنْهُ وَ لَا يَثْبُتُ الإيمانُ الّا بِالْعَمَلِ . « 2 »
لذا سالك بايد هر عمل مستحبى را گرچه يك مرتبه باشد به جاى آورد تا اينكه حظّ ايمانى خود را از آن عمل دريافت دارد ؛ لهذا در سخنان اميرالمؤمنين عليه السلام وارد است كه : « ايمانِ كامل از عمل متولد مىشود . » پس سالك الىاللَّه بايد در سير به منزل ايمان اكبر از اتيان اعمال مستحبه دريغ ننمايد . بديهى است ، به هر مقدارى كه در اتيان
هامش
( 1 ) . [ و عمل شايسته آن را بالا مىبرد . ]
( 2 ) . [ ايمان جز با عمل تحقق نپذيرد و عمل جزيى از ايمان است و ايمان جز با عمل ، ثابت و پايدار نمىماند . ]