ربوبى است به حضرت احديت نيز مربوط هستند . افعال انسان نيز از اين حكم مستثنا نيست ؛ اگرچه ما نتوانيم اين رابطه را آن چنان كه شايد و بايد توضيح دهيم .
تعبير لطيف اميرمؤمنان در مورد اين كه « رحمت خدا پيش از افعال بندگان وجود داشته » استدلال است بر اين كه تقدير الهى بر افعال بندگان نيز شامل مىشود ، زيرا اگر گفتيم : « خداوند بر فلانى رحمت كرد و گناهانش را آمرزيد » معنايش اين نيست كه رحمت خدا هم زمان با عمل آن شخص يا پس از آن پديد آمد و ذوق توحيد آن را نمىپذيرد . و اگر بگوييم خداوند فلانى را مشمول رحمت خود قرار داد و به او روزى ارزانى داشت معنايش اين نيست كه زيد آن نعمتها را خورد ، آن گاه صفت رازقيت براى خدا پديد آمد بلكه معنايش اين است كه خداوند آن شخص را مشمول رحمت خود قرار داده از روى رحمت واسعهاش فلانى را آمرزيده و به فلانى روزى داده است .
اميرمؤمنان در بخش ديگرى از اين حديث مىفرمايد : « خداوند مردمان را آن چنان كه مىخواست آفريد » با اين جمله به ثبوت سرنوشت استدلال مىكند و اثبات مىكند كه قضا و تقدير الهى در همهء امور جريان دارد ، زيرا همهمخلوقات را از روى علم و ارادهاى كه قبلًا داشت آفريده است . و مردم با همهء شئون زندگى شان از جمله اعمال و رفتار شان متعلق علم خدا هستند و خداوند هرگز از اعمال بندگانشان غافل نيست . « 1 »
خداوند در ارادهاش هرگز مقهور و مغلوب ارادهء ديگران نيست ، بلكه اين بندگان هستند كه مقهور ارادهء او هستند و از خود استقلالى ندارند اين كه گفتيم مردم از خود استقلالى ندارند به معناى سلب مشيت و اختيار از بندگان نيست بلكه خداوند با حكمت بالغهاش به آنها نيز اراده و اختيار داده است كه آنها مختار هستند ، ولى در اين
هامش
( 1 ) . انعام ، آيهء 123