- بگو ببينم ، آيا خداوند بندگان را آن چنان كه مىخواست آفريد ؟ و يا آن چنان كه مىخواهندآفريد ؟
- / بديهى است آن چنان كه خود مىخواست آفريده .
- / آيا بندگان را براى آنچه كه خود مىخواهد آفريد ؟ و يا براى آنچه كه آنها مىخواهند ؟
- پر واضح است كه براى آن چه كه او مىخواهد .
- آيا مردم در روز قيامت آن چنان كه خدا مىخواهد محشور مىشوند ؟ و يا آن چنان كه خود مىخواهند ؟
- نه آن چنان كه او مىخواهد .
- برخيز كه از مشيت چيزى به تو واگذار نشده است . « 1 »
مسئلهء سرنوشت اگر اثبات شود معنايش اين است كه براى خداوند متعال در افعال مردم تأثيرى هست آن چنان كه شايسته مقام ربوبى است . اميرمؤمنان اين مسئله را براساس ارتباط « صفات » با « صفات ذات » و اين كه صفات افعال فى الجمله ريشهاى در صفات ذات دارد مبتنى كرده است . روى اين نظر ثابت مىشود كه افعال نيز مانند ديگر رويدادهاى جهان به تقدير خداوند متعال تحقق مىيابد و بر خلاف عقيدهء « مفوضه » افعال مردم از تقديرات الهى جدا نمىباشد ، و پيوند خالق و مخلوق در مورد افعال نگسسته است . در فصل هشتم گفتيم كه اين مسئله نيز از مشكلات مسائل فلسفى است .
آن چه از بحث در مورد صفات افعال نتيجه مىگيريم اين است كه صفات افعال خدا از قبيل : رضا ، غضب ، رأفت ، زنده كردن ، ميراندن ، روزى دادن ، هدايت كردن و . . .
وهم چون صفات ذات نيستند كه اتصاف ذات با اينها اتصاف حقيقى باشد و اينها نيز
هامش
( 1 ) . توحيد صدوق ، ص 365