جز حق تعالى هر موجودى را يكى از صفات كمال متصف كنيم و صفات كمالى را چون علم ، قدرت و حيات بر او اثبات كنيم ، باز هم نيازمند خدايند و در برابر او خوار و زبون هستند و با آن عجز و فقر ذاتى كه دارند در اصل هستى و اتصاف به هر صفت كمالى دست نياز به سوى او دراز كردهاند . تنها وجود حق تعالى است كه از هر حد و مرزى و فقر و عجزى منزه است .
اميرمؤمنان در تفسير ازليت چنين مىفرمايد :
واحدٌ لا من عددٍ ، دائمٌ لا بأَمدٍ ، قائم لابَعَمد ؛ « 1 »
او خداوند يكتاست ولى نه از نوع واحد عددى ، او ابدى و سرمدى است نه در محدودهء زمان ، او پايدار است ولى نه در برتو پشتوانهاى .
اميرمؤمنان با اين بيان رساى خود توضيح داده است كه حق تعالى ما فوق زمان است و ازل از محدودهء زمان بيرون است .
4 - يك سلسله مسائل مشكل فلسفى در سخنان اميرمؤمنان
اميرمؤمنان در زمينهء توحيد مىفرمايد :
دليله آياتُه ، و وجودُه إثباتُه ، و معرفتُه توحيدُه ، و توحيدُه تمييزُه من خَلقِه ، و حكم التمييز بينونة صفة لا بينونة عزلة ، إنّه رب خالق غير مربوب مخلوق ، ما تصوّر فهو بخلافه . . . ليس بإله من عُرِف بنفسِه ، هوالدالّ بالدليل عليه ، و المؤدّي بالمعرفة إليه ؛ « 2 »
آيات و نشانههاى قدرت حق تعالى بهترين گواه بر او و وجود او خود بهترين برهان بر اثبات اوست .
هامش
( 1 ) . توحيد صدوق ص 70 ؛ نهج البلاغه ، صبحى صالح ، ص 269 ( خطبهء 185 ) و عيون اخبار الرضا ، ج 1 ، ص 121
( 2 ) . احتجاج طبرسى ، ص 201