و اگر او را با موجودات ديگر تصور كنيم باز هم به هستى او حكم مىشود و اگر از او قطع نظر كنيم و غير او را تصور كنيم باز هم او اثبات خواهد شد . روى اين بيان ، هستى او در هر فرض و تصورى ثابت است و براى هستى او هرگز حد و مرز و قيد و شرطى متصور نيست و گرنه با از بين رفتن آن قيد و شرط ، هستى او نيز از بين مىرفت وجود او هستى مطلق و مطلق هستى است و هرگز با حدى از حدود عقلى ، خيالى و يا خارجى محدود نيست . او هستى بى حد است و جز او هرچه هست محدود است . و اگر جز او هم هستى بى حدى بود كه مرز وجودى نداشت مىبايست به هرتقدير موجود باشد و آن معناى واجب الوجود است .
هنگامى كه او هستى مطلق باشد ديگر عقل نمىتواند فرد دومى از سنخ او فرض كند ، زيرا طبق قاعدهء معروف فلسفى « صرف الشيء لايتكرّر » تا حد و مرزى براى او تصور نشود قابل تعدد نيست و هر دومى براى او تصور شود همان اولى خواهد بود .
و اين سنخ از وحدت غير از وحدت عددى است كه در هر وحدت عددى مىتوان براى آن ، دومى هم فرض كرد « 1 » اگر چه در خارج موجود نباشد .
و اين همان معنايى است كه اميرمؤمنان با جملهء « و كمال توحيد او ، اخلاص به اوست » به آن اشاره مىكند و در پايان سخنانش با دليل و برهان آن را اثبات مىكند .
هامش
( 1 ) . علامهء مجلسى در جلد سوم بحارالانوار ، ج 3 ، ص 206 ، روايت مىكند كه در روز جمل يك نفر اعرابى به اميرمؤمنان گفت : « آيا خدا را يكى مىدانى » ؟ مردم از پرسش او خشمگين شده گفتند : مگر نمىبينى كه اميرمؤمنان در چه حالى است ؟ اميرمؤمنان فرمود : او را به حال خود گذاريد كه ما از اين جنگ هدفى جز آن را نداريم . سپس رو به اعرابى كرده فرمود : جملهء « خداوند يكى است » چهار معنا دارد كه دو تاى آن در مورد خدا روا نيست و دو تاى ديگر در حق او رواست . دو معنايى كه در حق او روا نيست يك وحدت عددى است ، زيرا هر چيزى كه دومى ندارد در حق او واحد عددى گفته نمىشود و لذا هركس بگويد : خدا سومى سه تاست كافر مىشود . ديگر اين كه او را چون ديگر موجودات نوعى از يك جنس فرض كنند كه آن هم در حق او جايز نيست و خدا از هر تشبيهى منزه است .
اما دو معنايى كه در حق او جايز است يكى اين است كه در ميان موجودات جهان چيزى شبيه او نيست ، ديگر اين كه او « احدى المعنى » است يعنى در مقام تصور و تعقل نيز براى او نتوان اجزايى تصور كرد . و خدا چنين است