2 - مراحل پنج گانهء شناخت خدا
از سخنان اميرمؤمنان است :
اوّل الدين معرفتُه ، كمال معرفتِه التصديقُ به ، وكمالُ التصديق به توحيدُه ، و كمالُ توحيدِه الإخلاصُ له ، و كمالُ الإخلاص له نفىُ الصفاتِ عنه ؛ لشهادة كلّ صفةٍ أنّها غيرُ الموصوفِ ، وشهادةِ كلّ موصوفٍ أنّه غيرُ الصفة ، فمَن وَصفَ اللَّهَ فقد قَرِنَه ، و من قَرِنَه فقد ثَنّاه ، و من ثَنّاه فقد جَزّأَه ، و من جزّأه فقد جَهِله ، و من جَهِله فقد أشار إليه ، و من أشار اليه فقد حَدَّه ، و من حَدَّه فقد عَدَّه ؛ « 1 »
سرآغاز دين شناخت ذات پاك اوست ، و كمال شناخت او ايمان به اوست ، و كمال ايمان به او گواهى بر يكتايى اوست ، و كمال توحيد اخلاص به اوست ، و كمال اخلاص به ساحت ربوبى ، نفى صفات زايد بر ذات اوست ، كه هر صفتى غير از موصوف و هر موصوفى غير از صفت است . هر كس او را به صفتى ( زايد بر ذات ) توصيف كند او را به چيزى مقرون ساخته است ، و هركس او را به چيزى مقرون بدارد به دوگانگى او معتقد شده است ، و هر كس به دوگانگى او معتقد شود ، اجزايى بر او قائل شده است ، و هر كس اجزائى بر ذات ربوبى قائل شود او را نشناخته است . و هر كس او را نشناسد به سوى او اشاره كرده است ، و هر كس به سوى او اشاره كند او را حد و مرزى قائل شده است ، و هركس براى ذات اقدس حدّ و مرزى قائل شود او را قابل شمارش دانسته است . . . .
سخنان اعجازآميز اميرمؤمنان بيان بسيار رسايى است در توضيح مراحل شناخت خدا ، و به اصطلاح : شرح مراتب آراء و عقايد پژوهشگران فلسفهء الهى است .
يك پژوهشگر فلسفى هم چون پژوهشگران هر رشته و فنى ، نخست از يك
هامش
( 1 ) . همان ، ص 39 ، خطبهء اول