چه قدر اين پيشگويى اجتماعى مقرون به حقيقت بود و چه انتقامى از اين بالاتر كه چينىها با آن جمعيت و نيروى عظيم ، به صفوف دشمنان دول استعمارى پيوستند .
از شگفت آورترين حوادث تاريخ روابط اروپايىها با چين ، همان جنگ معروف ترياك است . انگليسىها براى اين كه هم استفادهء سرشارى از تجارت ترياك ببرند و هم ملت چين را بدين وسيله تخدير و رام كنند ، اين سمّ مهلك را داخل كشور چين كردند و چون دولت چين حاضر به قبول آن نبود ، با قواى قهريه و با شليك توپها طى يك جنگ خونين و در عين حال ننگين ، وارد آن سرزمين شده و سكنهء بيچاره و بى پناه را به آن مبتلا كردند ! .
يكى از مورخين مىنويسد : « تجارت ترياك ساليانه يكصد و پنجاه ميليون ليره براى انگليسىها سود داشت ، ولى در مقابل مطابق آمارى كه دكتر كريستليب ذكر كرده ، هر ساله 600 هزار نفر از نسل چينى بر اثر مسموميت ، به ديار عدم رهسپار مىشدند ! شما با يك حساب ساده مىتوانيد به دست آوريد كه در نظر آنان جان هر يك فرد چينى با 250 ليره مساوى بوده است ؛ و گمان نمىكنيم كه در دوران بردگى نيز قيمت بردهها از اين كمتر بوده است با اين تفاوت كه صاحبان برده ، بندگان زرخريد خود را براى استفادهء خود زنده نگاه مىداشتند ، ولى در دوران استعمار آنها را به خاطر منافع خود مسموم و نابود مىكردند ! اما در عين حال باز بايد خوشوقت بود كه بردگى از طرف تمام دول متمدن الغا شد و انگلستان در اين امر مقدس پيشقدم بود ! .
دولت فرانسه نيز كه از انقلاب 1848 بردگى را رسماً لغو كرد ، امروز براى حفظ مستعمرات خود در شمال آفريقا كارى مىكند كه در دوران سياه بردگى نيز بى نظير است و روزى نيست كه افراد بىگناهى از مسلمانان قربانى اين راه نشوند . از همه بدتر و اسفانگيزتر اين كه دنياى متمدن بر اين اعمال ضد انسانى ، فقط به عنوان اين كه مسئلهء شمال آفريقا يك مسئلهء داخلى براى فرانسه است ( ! ) و نبايد در امور داخلى كشورها دخالت كرد ، صحه مىگذارد ! .
مجموعه رسائل ( فارسى ) — صفحة 168
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٦٨